Mbi Tatimet

Etjon Basha

Duke qenë se data e zbatimit të ndryshimeve tatimore të projektuara nga qeveria e re po afron çdo ditë e më shumë, do të qe mirë të diskutohej në parim çështja e tatimeve.

Megjithëse etatistët kanë shumë për zemër të mitizojnë pa fund shtetin si kyçin e shoqërisë moderne, fakti është që Shteti nuk është gjë tjetër veçse korporata që ka në pronësi efektive gjithë sipërfaqen tokësore në Republikën e Shqipërisë, me ose pa të drejtë (sigurisht që pa të drejtë, por le të mbetet kjo çështje për tjetër herë).

Parë në këtë këndvështrim, çështja e tatimeve kthehet në një degëzim të çështjes së menaxhimit të çfarëdolloj biznesi. Çfarë i intereson pronarit të pallatit: të kërkojë pagesë fikse mujore, pagesë si përqindje e të ardhurave, pagesë mbi konsumin e disa mallrave apo çfarë? Në kushtet e konkurrencës së hapur, mund të bindemi që çdo biznes do synojë të ngrejë sistemin më të arsyeshëm të pagesave, pasi në të kundërt klienti do lëvizte lehtë për tek konkurrenti.

Fatkeqësisht, shteti nuk ka synim maksimizimin e fitimit, por ngarkohet me 1001 synime të tjera të përveçme, konfliktuale dhe jo rrallë irracionale nga opinioni publik. E megjithatë, ngjashmëria me situatën e një tregu konkurrues nuk është dhe aq e pavend: në kushtet e lëvizjes së lehtë mes shteteve, “klientët” e shteteve të ndryshëm sërish arrijnë të ushtrojnë presion indirekt për optimizimin e strukturës tatimore, duke larguar veten dhe kapitalin e tyre nga shtetet që kërkojnë tatime të tepërta dhe/ose inefiçente.

Kështu, edhe në çështjen e optimizimit të strukturës tatimore arrijmë në po të njëjtin përfundim si shpesh më parë: Kantonizimi i Hapësirës Shqiptare do minimizonte koston e lëvizjes së qytetarëve, çka do rriste në mënyrë eksponencinale presionin për të optimizuar strukturën tatimore.

Se ç ’strukturë do rezultonte nga kjo konkurrencë, nuk mund ta themi me siguri, kështu që e kemi të vështirë të këshillojmë a priori dhe larg kushteve të tregut se cili lloj tatimi duhet papëlqyer.

Megjithatë, për të mos e mbyllur postimin me kaq, le të mendojmë se si do i përgjigjeshim një ftese për të diskutuar llojet e ndryshme të tatimeve. Dhe duke qenë se ekonomisti Mërrei Rothbard bindshëm argumenton që më rëndësi se lloji i tatimi ka pesha e tij, le të supozojmë që qeveria e ka ndarë mendje mbi përqindjen e prodhimit të brendshëm që do vjelë në formë tatimi, dhe mbetet për tu caktuar vetëm forma e tatimit që do zbatohet. Ç’mund ti këshillonim një qeverie të tillë?

Pjesa I: Tatimet mbi të ardhurat

Pjesa II: Tatimet në burim

Pjesa III: Tatimet e kapitalit

Pjesa IV: Taksa fikse për banor 

Pagesën pë konsulencë nga Ministria e Financave e presim nga dita në ditë.

Pjesa I: Tatimet mbi të ardhurat (tatimi mbi të ardhurat personale, tatim fitimi, tatimi i fitimeve nga kapitali)

Etjon Basha

 

(vijon nga hyrja)

Tatimet mbi të ardhurat synojnë të kanalizojnë një pjesë të të ardhurave të (parimisht) çdo personi tek buxheti i shtetit. Në varësi të burimit të të ardhurave, kemi të bëjmë me tatimin mbi të ardhurat vetjake, tatim-fitimin, tatimin e vlerësimit të kapitalit, etj. Ndonëse të ardhurat personale janë sot burimi themelor i buxhetit të shtetit modern, kjo formë tatimi megjithatë ka shumë mangësi.

Continue reading “Pjesa I: Tatimet mbi të ardhurat (tatimi mbi të ardhurat personale, tatim fitimi, tatimi i fitimeve nga kapitali)”

Pjesa II: Tatimi në burim (akcizat, tatimi i xhiros, TVSh-ja)

Etjon Basha

(vijon nga pjesa i)

Shënim: Në këtë seri shkrimesh termi “tatim në burim” merr kuptim të ndryshëm nga i zakonshmi. Këtu nënkuptojmë tatimin në burim si tatimin e xhiros së shoqërive private, burimi unik nga i cili rrjedhin gjithë të ardhurat e tjera (paga, fitime, interesa, qera, etj.), ndërkohë që kuptimi i zakonshëm fiskal i tatimit në burim është ai i mbajtjes së tatimit që në disbursimin e të ardhurës (p.sh., që nga punëdhënësi kur paguan punëtorin ose që nga banka kur paguan interesin), një inovacion i ekonomistit të mirënjohur Milton Fridman që përdoret në rastin e atyre tatimeve që këtu i kemi klasifikuar në pjesën e parë të kësaj serie, pra tatimeve të të ardhurave. I mëposhtmi nuk është diskutim i “tatimit në burim” sipas terminologjisë fiskale shqiptare! [Tetor 2016]

 

 

Edhe këto tatime synojnë vjeljen e një pjese të të ardhurave të shoqërisë. Mirëpo, si përmirësim ndaj tatimeve të të ardhurave, tatimet në burim nuk përpiqen të ndajnë të ardhurat sipas burimeve të ndryshme, por synojnë të zbulojnë e të tatojnë burimin unik të gjithë të ardhurave:  xhiroja e shoqërive private.  Duke shmangur labirintet ligjore të tatimeve të të ardhurave, tatimet në burim së paku thjeshtojnë shumë vjeljen e tatimit dhe parashikueshmërinë e tij, si dhe kufizojnë shtrembërimet në treg.

Continue reading “Pjesa II: Tatimi në burim (akcizat, tatimi i xhiros, TVSh-ja)”

Pjesa III: Tatimet mbi kapitalin

Etjon Basha

(vijon nga pjesa ii)

Shënim: për të mos u ngatërruar me tatimin e fitimeve nga kapitali, që në fakt është tatim të ardhurash.

Problemi themelor me gjithë format e tatimeve mbi të ardhurat është që, siç diskutuam, mund të nxisin shtetin të marrë masa që shkaktojnë konsumin e kapitalit në përpjekje për të rritur fluksin e të ardhurave dhe, si pasojë, bazën tatimore. Kjo nxitje eliminohet me tatimet ndaj kapitalit, të cilat nxisin shtetin të maksimizojnë stokun e kapitalit në shoqëri.

Continue reading “Pjesa III: Tatimet mbi kapitalin”

Pjesa IV: Taksa fikse për frymë

Etjon Basha

(vijon nga pjesa iii)

Një formë takse që nuk përputhet me ndarjen e gjerë në tatime të ardhurash-tatime kapitali që përdorëm në këtë seri shkrimesh, por që megjithatë vlerësohet fort në shumë qarqe liberale është taksa fikse për frymë. Pas kësaj skeme, qeveria shpall një shumë fikse vjetore (apo mujore) që çdo qytetar ose rezident në moshë madhore duhet të paguajë. Shuma nuk ndryshon pavarësisht pasurisë vetjake të personit, ndonëse me raste shtohet që norma tatimore do mund të ndryshonte në varësi të zonave të caktuara të banimit, për të kompensuar qeverinë për koston e ndryshme të shërbimeve të saj në varësi të vendbanimit.

Continue reading “Pjesa IV: Taksa fikse për frymë”