Ndalja e luftës dhe arritja e paqes në ish-Jugosllavi

people gathering on street during nighttime

Autori: Philip J. Cohen, M.D.

Përkthyer nga: Bardhyl Salihu

Dr. Cohen ishte Këshilltar për Politikë dhe Çështje Publike në Misionin e Kombeve të Bashkuara në Bosnje-Hercegovinë. Ai është autor i disa shkrimeve historike dhe politike që lidhen me Ballkanin, ish-Jugosllavinë dhe Serbinë në veçanti, përfshirë librin Serbia’s Secret War [Lufta e Fshehtë e Serbisë], i botuar në vitin 1996. Ai është dermatolog dhe e ushtron profesionin në Amerikë. Ky shkrim është i vitit 1994, kur lufta në ish-Jugosllavi ende nuk kishte përfunduar, dhe është i bazuar gjerësisht në dokumentin pozicionues që Dr. Cohen ia kishte dorëzuar ekipit Clinton-Gore në vitin 1993. Në këtë vepër të hatashme, Dr. Cohen e shtjellon me mprehtësi gjendjen politike në ish-Jugosllavi dhe e analizon gjenezën dhe etimologjinë e përpjekjeve të Serbisë për të krijuar Serbinë e Madhe (sot “Botën Serbe”) me zgjerim të dhunshëm territorial duke kryer gjenocid dhe spastrim etnik. Ai e parashikon në mënyrë profetike edhe Luftën në Kosovë. Ky duhet të jetë lexim i obliguar për çdo qytetar të ndërgjegjshëm.

HYRJE

Lufta e tanishme në ish-Jugosllavi ka qenë e shtyrë prej fillimi nga nacionalizmi i skajshëm serb dhe përpjekja për zgjerim territorial. Me shpalosjen e kësaj tragjedie, Shtetet e Bashkuara, Komuniteti Evropian, Komisioni i Helsinkit dhe Kombet e Bashkuara kanë ardhur të gjitha në përfundim se Serbia e mbanë përgjegjësinë më të madhe për luftën dhe pasojat e saj. Megjithatë, asnjë qëndrim politik nuk është përgatitur apo zbatuar nga asnjëra prej këtyre njësive që do të frenonte me sukses sjelljen agresive të Serbisë ndaj fqinjëve të saj. Agresioni serb e ka krijuar një destabilizim potencialisht të rrezikshëm të Evropës së pas Luftës së Ftoftë, në një rajon në të cilin kulturat perëndimore dhe lindore sllave, kultura turke, katolicizmi, ortodoksia lindore si dhe Islami thuren në një baraspeshë delikate. Dështimi për të frenuar agresionin serb e rrezikon stabilitetin rajonal dhe është kërcënim për një konflikt më të gjerë.

A. Ish-Jugosllavia si precedent për jostabilitet rajonal

Në rrëmbimin e tokave me të cilin Serbia po përpiqet të krijojë një Serbi të Madhe etnikisht të pastër dhe të konceptuar keq, serbët përbëjnë më pak se 40 përqind të popullsisë së këtij territori të paramenduar. Në ndjekje të Serbisë së Madhe, serbët pritet të vazhdojnë politikën e tyre brutale të spastrimit etnik ndaj popullsisë jo-serbe, të vetmen masë që ata e kanë përdorur historikisht për të vendosur kontroll mbi territoret e pushtuara. “Spastrimi etnik”, një term i përhapur nga vetë serbët, është eufemizëm i lustruar për gjenocidin dhe shpërnguljen mbi baza etnike dhe duhet kuptuar si i tillë. Ironikisht, Kombet e Bashkuara e kanë kritikuar Kroacinë, me ekonominë e saj të shkatërruar dhe me mbi 750,000 refugjatë (mbi 500,000 nga Bosnja), për mos-pranimin e më shumë refugjatëve. Duke kërkuar që Kroacia të pranojë më shumë refugjatë, e jo duke u siguruar që Serbia të mos krijojë më shumë, Kombet e Bashkuara e bëjnë komunitetin ndërkombëtar bashkëfajtorë të tërthortë në synimin parësor serb të zgjerimit territorial dhe shpërnguljes së jo-serbëve. Asnjë shtet evropian nuk ka bërë më shumë për refugjatët e Bosnjës se sa Kroacia, e cila më së paku ka mundësi të mbajë këtë barrë ekonomikisht.

Nëse Serbia nuk ndalet në Bosnje, agresioni i saj pritet të zgjerohet në Kosovë dhe Maqedoni, ku shenja ogurzeza tregojnë për një konflikt më të gjerë rajonal. Është e qartë se qëllimi i Serbisë është spastrimi etnik i Kosovës, shtëpi e mbi dy milion shqiptarëve etnikë.[1] Kjo ka qenë aspiratë e Serbisë qe mbi pesëdhjetë vite.[2] Duke e kundërshtuar njohjen e Maqedonisë, Greqia e kishte shprehur frikën e saj se Maqedonia Jugosllave (edhe pse e çarmatosur dhe me 20 përqind popullsi greke) synonte pushtimin e provincës në Greqinë veriore të quajtur Maqedonia. Trupat greke janë të vendosura përreth kufirit të Maqedonisë Jugosllave dhe avionët ushtarakë rregullisht fluturojnë mbi të. Nëse Serbia dhe Greqia e zbatojnë më në fund marrëveshjen e tyre për ndarjen e Maqedonisë Jugosllave, të cilën Serbia e quan “Serbia jugore” dhe të cilën Greqia e quan “xhevahiri i vjedhur i Greqisë”, shtetet tjera mund të mos përmbahen më nga intervenimi. Shqipëria, Bullgaria, Hungaria dhe Turqia kanë secila pakica etnike të kërcënuara drejtpërdrejt nga synimet e krijimit të “Serbisë së Madhe”. Turqia, një armik tradicional i Greqisë dhe Serbisë, i ka rezistuar intervenimit të njëanshëm ushtarak kryesisht për shkak të ndjeshmërisë ndaj integrimit të Turqisë me pjesën tjetër të Evropës. Megjithatë, Turqia ka brenga të mëdha për popullsitë e rrezikuara në Bosnje, Sanxhak, Kosovë dhe Maqedoni, ku turqit etnikë jetojnë po ashtu. Bullgaria, një armik tradicional i Serbisë, ka gjithashtu pakicë të konsiderueshme etnike në Serbi si dhe në Maqedoni. Përndjekja e mbi 350,000 hungarezëve në Vojvodinë, provincë e Serbisë, ka marrë vëmendje relativisht të vogël por ngjallë brengë të konsiderueshme në Hungari.

Njohja e Kroacisë dhe Bosnje Hercegovinës nga Kombet e Bashkuara, së bashku me vazhdimin e embargos së armëve në këto shtete, është dëshmuar të jetë një ushtrim jokompetent i autoritetit. Efekti neto ka qenë inkurajimi i agresionit të njëanshëm serb duke e penguar vetëmbrojtjen e myslimanëve dhe kroatëve, edhe pse viktima të gjenocidit. Prej shtatorit 1991, Shtetet e Bashkuara, Komiteti Evropian, dhe më vonë Kombet e Bashkuara, janë përfshirë në Ballkan duke vendosur embargo të armëve që vlenin edhe për viktimat e gjenocidit por nuk kanë intervenuar në emër të tyre. Pa ndihmë serioze për ndalimin e agresionit serb, një vakum i fuqisë është krijuar në Ballkan që i ka dhënë mundësi shteteve terroriste të rrisin ndikimin e tyre në rajon. Përpjekja e fundit për sjelljen e armëve nga Irani është dëshmi e dështimit të Shteteve të Bashkuara, Komitetit Evropian dhe Kombeve të Bashkuara për të ndalur agresionin serb. Kjo politikë ka nxitur përfshirje oportuniste të palëve tjera në konfliktin e Ballkanit, duke e destabilizuar rajonin tutje. Më tej, tradhtia ndaj këtyre vendeve të vogla e ka dërguar “një mesazh të qartë tek vendet tjera të vogla se ato nuk mund të llogarisin në parime. Ato duhet të harrojnë demokracinë dhe tregun e lirë, dhe duhet së pari të armatosen.” Shtetet e Bashkuara dhe Evropa po e humbin një rast historik për të forcuar urën e besimit në mes të botës myslimane dhe Perëndimit. Gatishmëria e Shteteve të Bashkuara për të përdorur forcën në Irak por jo në ish-Jugosllavi po i tendosë marrëdhëniet me Turqinë, Egjiptin dhe aleatët tjerë të Lindjes së Mesme. Islami, me një miliard besimtarë, do ta mbajë gjatë në kujtesë, si ngjarje madhore të historisë së tyre moderne, indiferencën relative të evropianëve dhe amerikanëve ndaj gjenocidit kundër myslimanëve boshnjakë. Në ish-Bashkimin Sovjetik, në të cilin mbi 160 etni jetojnë dhe ku katër republika kanë armë bërthamore, ekziston mundësia e madhe e konflikteve të shumëfishta rreth kufijve. Rusia e ka vërejtur mos-reagimin e Perëndimit ndaj programit serb të spastrimit etnik, një shkelje skandaloze e Konventës së Gjenevës. Përkundër njohjes së pavarësisë së republikave baltike nga Yeltsini, shumë grupe ruse i ruajnë aspiratat për të kontrolluar portet strategjike baltike. Lejimi i papenguar i zgjerimit serb do të inkurajonte këto elemente ruse. Natyrisht, trupat ruse janë ende të vendosura në Letoni, Lituani dhe Estoni. Situata ekonomike dhe politike në Rusi është e paqëndrueshme dhe ekziston rreziku se demokracia e brishtë e Yeltsinit mund të zëvendësohet nga elemente ultra-nacionaliste. Këto elemente mund të përpiqen për ri-vendosjen e ndikimit rus në Ballkan duke e mbështetur luftën serbe.

B. Një strategji racionale për arritjen e paqes

Një zgjidhje e mirëfilltë politike e luftës në ish-Jugosllavi duhet së pari të kërkojë mposhtjen ushtarake të agresionit serb dhe përfundimin e epërsisë ushtarake të pa sfiduar serbe. Hapi i parë duhet të jetë largimi i embargos së armëve ndaj Kroacisë dhe Bosnje-Hercegovinës dhe lejimi i këtyre republikave të mbrohen vetvetiu në përputhje me ligjin ndërkombëtar dhe kartën e Kombeve të Bashkuara. Ky hap do të shmangte nevojën për trupa të huaja tokësore dhe do të mbyllte debatin se cili shtet i huaj duhet të dërgojë trupa në ish-Jugosllavi. Po të kishin armatim adekuat, forcat tokësore nën komandat e qeverive legjitime të Kroacisë dhe Bosnje-Hercegovinës mund ta zmbrapsin me sukses grabitjen serbe të tokave. Duhet vënë re se forcat luftuese serbe kanë triumfuar mbi bazën e armatimit superior. Megjithatë, pjesë të mëdha të territorit që ato e mbajnë është e mbrojtur sipërfaqësisht nga forca të parregullta me motiv të diskutueshëm. Duke ndërmarrë sulme ajrore strategjike, një operacion me rrezik relativisht të ulët, siç ka propozuar Margaret Thatcher, Jeane Kirkpatrick dhe të tjerët, komuniteti ndërkombëtar mund ta shkurtojë dukshëm konfliktin. Sulmet ajrore do të arrinin disa qëllime të kufizuara por jetike: 1) tokëzimin e fuqisë ajrore serbe me bombardimin e stacioneve të radarëve dhe të pistave, ca dhjetëra caqe gjithsej: 2) ndërprerjen e linjës ushtarake të furnizimit nga Serbia për në Bosnje-Hercegovinë dhe Kroaci nëpërmjet bombardimit të urave mbi lumin Drina, mbi të cilat personeli dhe furnizimet rrjedhin aktualisht tek forcat serbe; dhe 3) shkatërrimin e depove të municioneve brenda Serbisë. Për më tepër, lëvizja e rregullt e naftës dhe furnizimeve strategjike në Serbi nëpërmjet lumit Danub nga Rusia, Ukraina dhe Romania duhet bllokuar mirë.

Praktika e deritanishme e detyrimit të viktimave të agresionit serb për të negociuar me torturuesit e tyre, përderisa viktimat mbahen të dobëta nëpërmjet embargos së armëve, është moralisht e papranueshme dhe politikisht e pamatur, dhe shërben vetëm për të shpërblyer agresionin serb dhe për të legjitimuar plaçkën e luftës. Në mënyrë të parashikueshme, ajo do të ketë gjithashtu efektin e krijimit të një konteksti për luftime të mëtejme, ku të shpronësuarit orvaten të rikthejnë territoret e tyre. Territoret e pushtuara serbe duhet t’i kthehen nën kontroll qeverive të tyre legjitime para se të fillojnë negocimet. Pas rikthimit të integritetit territorial të Kroacisë dhe Bosnje-Hercegovinës, negociatat për paqe të mbështetura ndërkombëtarisht duhet të adresojnë disa probleme: 1) garantimin e të drejtave dhe sigurisë për të gjitha etnitë dhe pakicat; 2) lejimin dhe ndihmesën e refugjatëve që të kthehen sigurtë tek shtëpitë e tyre, ku shumë vendbanime duhen rindërtuar; dhe 3) mbajtjen e gjyqeve për krime lufte për shkelësit nga të gjitha anët për të theksuar zotimin serioz të komunitetit botëror për të drejtat e njeriut.

C. Përfundim

Është shumë e qartë se Serbia dhe forcat serbe e bartin përgjegjësinë më të madhe për dhunën dhe krimet që e kanë karakterizuar këtë agresion të njëanshëm. Kjo luftë ka mundur të shmanget po qe se, që nga fillimi, komuniteti ndërkombëtar të kishte dhënë mbështetjen e qartë për demokracitë aspiruese në vend se të favorizonte regjimin komunist i cili kërkonte shtypjen e tyre. Në vend të kësaj, manovrimi i paaftë ndërkombëtar i Komitetit Evropian dhe Shteteve të Bashkuara e ka pasur efektin neto të inkurajimit të agresionit serb dhe dobësimit të viktimave serbe. Duke e ngrirë çekuilibrin në dobi të agresorit, embargo e armëve e menduar keq dhe e imponuar ndaj të gjithë asaj që dikur ishte Jugosllavi, ka pasur padyshim ndikimin e saj më të madh në viktimat e Serbisë, Kroacinë dhe Bosnje-Hercegovinën. Veçanërisht e pakuptueshme është mbajtja e embargos ndaj viktimave edhe pasi pavarësia dhe sovraniteti i tyre u njohën ndërkombëtarisht, një tallje kjo e kartës së Kombeve të Bashkuara. Reagimi i ngadalshëm dhe joefektiv ndaj agresionit serb, i ardhur vetëm muaj pas përgjigjes shumë të koordinuar ndaj agresionit të Irakut, e ka tallur konceptin e Rendit të Ri Botëror në të cilin “agresioni nuk mund të lejohet”. Kësisoj, bota islamike, e tmerruar nga zhdukja dhe shpërngulja sistematike e myslimanëve nën syrin e Shteteve të Bashkuara, Komitetit Evropian dhe Kombeve të Bashkuara, është skeptike ndaj parimeve Perëndimore të drejtësisë. Pas dështimit të Perëndimit, vendet myslimane tani janë duke i rivlerësuar mundësitë dhe detyrimet e tyre për të ndalur kasaphanën dhe brutalitetin në Bosnje.

Sfida mbetet ndalimi i agresionit serb për të penguar një konflikt më të gjerë ndërkombëtar dhe për të forcuar zotimin e Perëndimit ndaj sundimit të ligjit ndërkombëtar. Ish-Jugosllavia nuk është Vietnam, Liban apo Irlandë e Veriut. Një analogji më e përshtatshme është Adolf Hitleri apo Saddam Husseini: një agresor i pamëshirshëm që kërkon zmadhim territorial dhe e përdorë gjenocidin për të arritur këtë qëllim. Kriza në ish-Jugosllavi e ka mishëruar zgjedhjen në mes rrugëve të Neville Chamberlainit dhe Winston Churchillit. Rruga churchilliane është shmangur deri tani, për turpin e atyre që kanë supozuar se udhëheqin.

SHTESË

A. Prapavija

Fillimisht, Sllovenia dhe Kroacia nuk i kërkuan të drejtat e tyre kushtetuese të ndarjes por vetëm shkallë më të lartë të autonomisë kulturore, politike dhe ekonomike brenda konfederatës jugosllave dhe lejimin e demokracisë dhe ekonomisë së tregut të lirë. Në vend të kësaj, Serbia dhe aleati i saj Mali i Zi kërkuan ruajtjen e autoritetit të centralizuar komunist. Propozimi konfederal u refuzua nga presidenti serb Slobodan Milosevic, i cili kontrollonte 4 nga 8 vota sa ishin në presidencën federale.[3] Plebishitet u mbajtën pastaj dhe në zgjedhje të hapura demokratike 94 përqind e votuesve kroatë dhe 88 përqind e votuesve sllovenë e zgjodhën pavarësinë. Në qershor 1991, Ushtria Jugosllave e sulmoi Slloveninë por pësoi humbje të turpshme nga Mbrojtja Territoriale Sllovene e armatosur dhe përgatitur mirë. Sllovenia, ekonomikisht republika më produktive, me popullsinë e saj homogjene të dy milionëve (96 përqind sllovenë), nuk kishte thuajse fare pakicë serbe e as kufi të përbashkët me Serbinë. Udhëheqja serbe në qeverinë jugosllave më vonë e pranoi ndarjen e Sllovenisë nga Jugosllavia, duke i lënë Serbisë 4 nga 7 votat e presidencës federale.

Kroacia, republikë e 4.5 milionëve, përfshirë 600,000 serbëve etnikë (11.5 përqind e popullsisë), ishte synim strategjik i Beogradit. Kroacia kishte fushat më produktive të naftës në Jugosllavi (në Slloveninë lindore, veçanërisht në afërsi të Vukovarit). Kroacia zinte shumicën e bregdetit Adriatik të Jugosllavisë dhe kishte porte detare me vlerë komerciale e lidhje hekurudhore me Evropën qendrore dhe lindore. Industria turistike e Kroacisë i sillte Jugosllavisë 50 përqind të valutës së fortë, e cila përcillej në bankën jugosllave të kontrolluar nga Beogradi. Serbia, si kontrast, nuk kishte naftë, nuk kishte qasje në det dhe ishte ekonomikisht e varur në Slloveninë dhe sidomos Kroacinë.

Përgatitjet për luftë kundër Kroacisë filluan shumë kohë para vitit 1991. Që prej vitit 1986, “Memorandumi” i Akademisë Serbe të Arteve dhe Shkencave e arsyetonte bashkimin e të gjitha tokave me pakica serbe në një shtet të madh serb, me pretekst të vetëm të “drejtat e pakicave” serbe. Përgatitjet e fshehura ushtarake për luftë filluan në vitin 1989. Nën trysni nga Ushtria Jugosllave, çarmatosja e Forcës për Mbrojtje Territoriale të Kroacisë, që kishte filluar në vjeshtë të vitit 1989, pothuajse u përfundua në maj të vitit 1990 kur Kroacia mbajti zgjedhje.[4] Përgatitja e Kroacisë ndaj sulmit ushtarak u dobësua tutje kur ajo e demobilizoi policinë në janar të vitit 1991, pas kërcënimeve për sulm nga Ushtria Jugosllave për mos dorëzim të armëve. Në të njëjtën kohë, forcat e parregullta serbe të mbështetura fshehurazi nga Serbia i rritën sulmet e armatosura ndaj civilëve kroatë. Ushtria Jugosllave e dominuar nga serbët “ndërhyri” në këto konflikte me pretekstin e ndarjes së palëve luftuese, por sistematikisht u siguroi një seri fitoresh forcave të parregullta serbe.[5] Udhëheqja serbe llogariste se rezistenca e Kroacisë do të shtypej shpejt në një betejë që mund të shkaktonte mijëra vdekje dhe se kritikat ndërkombëtare, një çmim i vogël për t’u paguar, do të ishin vetëm një bezdi e përkohshme.[6] Pa deklaruar luftë, Serbia nisi një sulm ushtarak masiv dhe morri mbi 35 përqind të territorit të Kroacisë. Pjesë të Sllavonisë lindore dhe provincat që serbët i quajnë Krajina u pastruan nga popullsia kroate. Preteksti për këtë pushtim brutal ushtarak ishte mbrojtja e pakicës së rrezikuar serbe në Kroaci, por në të vërtetë 75 përqind e 600,000 serbëve etnikë në Kroaci jetonin jashtë tokave që serbët i kishin kapur. Fillimi i luftës kundër Kroacisë ishte fundi i legjitimitetit kushtetues për qeverinë qendrore të Jugosllavisë. Presidenca federale, me autoritet kushtetues mbi Ushtrinë Jugosllave, u tregua e paaftë për të frenuar ofensivën serbe dhe u prish shpejt.

Për muaj të tërë, megjithatë, Shtetet e Bashkuara dhe Komuniteti Evropian vazhduan të mbështesin integritetin territorial të Jugosllavisë. Një embargo e armëve e menduar keq dhe e imponuar nga Komuniteti Evropian, Shtetet e Bashkuara dhe Kombet e Bashkuara ndaj të gjitha republikave të ish-Jugosllavisë e ngriu çekuilibrin ushtarak në favor të Serbisë, e cila në efekt kontrollonte të gjithë arsenalin e Ushtrisë Jugosllave (tanket, anijet, aeroplanët ushtarakë dhe artilerinë e rëndë). Qeveria e ish-Jugosllavisë, e dominuar nga serbët, e kërkoi këtë embargo vetvetiu. Siç pritej, mungesa e përfshirjes ndërkombëtare për të ndalur përparimet e para serbe i dha kohë Serbisë të pushtojë më shumë territor kroat, duke e dëmtuar rëndë ekonominë kroate dhe duke shkaktuar humbje të mëdha në njerëz.

Bosnja-Hercegovina në fillimi ndoqi një rrugë të kujdesshme në përpjekje për të shmangur konfrontimin me Beogradin. E inkurajuar nga Komuniteti Evropian, Bosnja-Hercegovina, republikë e 4.3 milion njerëzve, organizoi një plebishit për pavarësi në shkurt 1992. Shumica e serbëve të Bosnje-Hercegovinës nën drejtimin e Beogradit e bojkotuan votimin, edhe pse ankesat e serbëve atje për diskriminim apo përndjekje nuk ishin legjitime. Përkundër përpjekjeve të serbëve të armatosur për ta bllokuar votimin, 65 përqind e qytetarëve morën pjesë dhe mbi 99 përqind e votuesve zgjodhën pavarësinë. Pak më vonë, në prill të vitit 1992, Komuniteti Evropian dhe Shtetet e Bashkuara e njohën sovranitetin e Bosnje-Hercegovinës, e cila ashtu si Sllovenia dhe Kroacia u bë anëtare e plotë e Kombeve të Bashkuara në maj 1992. Përkundër pranimit të ngrohtë ndërkombëtar të Bosnjës, Komiteti Evropian nuk ndërmori veprime për të evituar apo ndalur sulmin e mëvonshëm serb mbi Bosnjën. Vetëm pasi agresioni serb i detyroi 600,000 refugjatë boshnjakë të shpërngulen, Komiteti Evropian iu bashkua nismës së Shteteve të Bashkuara për të vendosur sanksione ekonomike mbi Serbinë. Megjithatë, hezitimi i Komitetit Evropian dhe mos sanksionimi i forcës ndaj Serbisë i trimëroi sulmet serbe. Bosnja mbeti nën embargon e armëve të cilën e trashëgoi nga embargoja e territorit të Jugosllavisë. Në këtë mënyrë, Shtetet e Bashkuara dhe Komiteti Evropian jo vetëm që e shpërfillën Nenin 51 të Kartës së Kombeve të Bashkuara i cili e obligonte përdorimin e të gjitha mjeteve për të ndalur agresionin ndaj një shteti anëtar, por po ashtu ia mohuan boshnjakëve të drejtën për t’u vetëmbrojtur. Edhe pse serbët e përbënin 31 përqind të popullsisë, forcat serbe që kryenin spastrim etnik ndaj myslimanëve dhe kroatëve shpejt e vënë nën kontroll 70 përqind të territorit boshnjak.

Maqedonia është republikë e 2.1 milion njerëzve, e përbërë 64 përqind nga maqedonasit sllavë dhe etni tjera që përfshijnë shqiptarët, bullgarët, romët, serbët dhe turqit. Plebishiti i Maqedonisë e afirmoi vendosmërisht përcaktimin e republikës për pavarësi dhe Maqedonia i përmbushi kriteret e njëjta të Komitetit Evropian si Bosnje-Hercegovina. Megjithatë, njohja ndërkombëtare u bllokua nga Greqia mbi pretekstin se Maqedonia, duke e ruajtur emrin e saj shekullor, po i sinjalizonte aspiratat ndaj provincës veriore të Greqisë me të njëjtin emër. Ushtria Jugosllave e kontrolluar nga serbët u tërhoq nga Maqedonia për të luftuar në Bosnje dhe e la Maqedoninë praktikisht të çarmatosur. Edhe pse Serbia ka qenë nën sanksione ndërkombëtare dhe izolim diplomatik, Greqia ka kultivuar marrëdhënie të ngrohta diplomatike me Serbinë dhe ishte vendi i parë që u kap duke i shkelur rëndë sanksionet e Kombeve të Bashkuara ndaj Serbisë. Greqia mbetet shkelës i madh i embargos ekonomike ndaj Serbisë dhe Malit të Zi. Të dyja, Greqia dhe Serbia, e kanë përdorur gjerësisht embargon ndaj Maqedonisë duke e bllokuar naftën, ushqimin dhe medikamentet. Duket të jetë vetëm çështje kohe para se Serbia dhe Greqia ta zbatojnë planin e tyre për ndarjen e Maqedonisë, të cilën Serbia e quan “Serbia jugore” e Greqia “xhevahiri i vjedhur i Greqisë”.

Në ish rajonin autonom të Kosovës, dy milionë shqiptarë etnikë që e përbëjnë mbi 90 përqind të popullsisë janë tani në rrezik të madh. Në vitin 1989 autoritetet serbe e shpërbënë kuvendin legjitim të Kosovës, një akt i paprecedentë në historinë e re evropiane. Me trysni serbe u imponua një pushtet ushtarak dhe një sistem aparteidi ndaj shqiptarëve etnikë të karakterizuar me shpronësime, shpërngulje të detyrueshme, përjashtime masive nga puna si dhe burgosje dhe vrasje politike. Serbia e ka deklaruar qartë synimin për t’i spastruar etnikisht shqiptarët nga Kosova. Një pakicë e vogël kroate në Kosovë vuan nga shtypja e njëjtë si shumica shqiptare.

Ish rajoni autonom i Vojvodinës, i përbërë nga toka që tradicionalisht i kanë takuar Hungarisë dhe Kroacisë, është provinca etnikisht më heterogjene e ish-Jugosllavisë ku jetojnë shumë etni. Në mesin e dy milion banorëve të saj, mbi 350,000 hungarezë dhe ca 200,000 kroatë janë subjekt i përndjekjes dhe shpërnguljes së ashpër. Sikur në Kosovë, kuvendi i Vojvodinës u shpërbë dhe u zëvendësua nga autoriteti serb në vitin 1989.

Në përmbledhje, shkaktari thelbësor i luftës në ish-Jugosllavi është nacionalizmi i skajshëm serb me agjendën e zgjerimit territorial. Serbët e uzurpuan makinerinë politike dhe pajisjet ushtarake të qeverisë federale të ish-Jugosllavisë për planin e tyre të krijimit të Serbisë së madhe, një aspiratë serbe shekullore.

B. Roli i ShBA-së në nxitjen dhe mbështetjen e agresionit serb

Mbështetja e njëanshme e ShBA-së për një Jugosllavi të centralizuar komuniste e ka inkurajuar këtë luftë që nga fillimi. Sekretari i Shtetit, James Baker, i qortoi Slloveninë dhe Kroacinë për lëvizjet e tyre drejtë pavarësisë dhe prerazi deklaroi se këto republika i pret një “mirëseardhje e ftoftë” nëse largohen nga Jugosllavia. Vetëm ditë pas pushtimit të Sllovenisë, në qershor 1991, Bakeri e vizitoi Beogradin dhe e siguroi qeverinë e atjeshme se ShBA-ja është zotuar për integritetin territorial të Jugosllavisë. Qeveria e Beogradit, e dominuar nga nacionalistët serbë, e interpretoi këtë lajm si “dritë të gjelbër” për pushtimin ushtarak të republikave që kërkonin ndarjen dhe demokracinë. Menjëherë pas këtij pushtimi, administrata shfaqi brengën se Hungaria, Romania, Greqia apo Shqipëria mund të futeshin në konflikt, por se roli i ShBA-së në këtë krizë eksplozive do të ishte vetëm të këshillojë dhe propozojë për ruajtjen e unitetit të Jugosllavisë.

Që nga fillimi, ShBA-ja ia lanë në dorë Komunitetit Evropian zgjidhjen e krizës jugosllave. Duke vepruar kështu, ShBA-ja e përcaktoi kornizën brenda së cilës Komunitetit Evropian do të vepronte: 1) refuzimin e qeverive të pavarura e të zgjedhura demokratisht; 2) një embargo e armëve ndaj agresorit të armatosur rëndë si dhe ndaj viktimave të çarmatosura të agresionit; 3) refuzim i ndërhyrjes ushtarake nga ShBA-ja. Gabimi fatal i vendosjes së kësaj krize nën udhëheqjen e Komunitetit Evropian mund të parashihej që nga fillimi sepse vendimet e tij kërkonin konsensus unanim dhe e bënin formulimin e politikave të ngadalshëm, joefikas dhe joefektiv. Përkundër se evropianët e lëvdonin vetveten për përpjekjet e tyre të para për ndërmjetësim, agresioni serb u përshkallëzua vazhdimisht.[7] Edhe kur ShBA-ja e denoncoi Serbinë si agresore në shtator 1991, mesazhi i shoqëruar ishte se ajo, duke mos pasur interes strategjik, nuk do të ndërhynte ushtarakisht për të ndalur vrasjet. Në të njëjtën kohë, Komunitetit Evropian po ashtu deklaroi se nuk ishte i përgatitur për ndërhyrje ushtarake. E inkurajuar nga këto deklarime për refuzim të ndërhyrjeve ushtarake, Serbia i shtoi tutje sulmet ndaj civilëve në Kroaci. Në nëntor 1991, kur ShBA-ja iu bashkua sanksioneve ekonomike të Komunitetit Evropian ndaj Serbisë, Presidenti Bush shprehi dyshimin se sanksionet, përfshirë një embargo ndaj naftës, do të ndalnin luftën. ShBA-ja, megjithatë, nuk ofroi alternativa tjera.

Konsiderata më të mëdha gjeopolitike mund të shpjegojnë pse ShBA-ja, që nga fillimi, e favorizoi status quo-n e regjimit komunist në ish-Jugosllavi mbi mbështetjen për aspiratat demokratike të shumicës së popullit të saj. Në atë kohë, tri republikat baltike të Bashkimit Sovjetik po kërkonin pavarësinë po ashtu. Gorbachev, duke e parë shpërbërjen e Jugosllavisë si precedent për shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik, e kundërshtoi ashpër ndarjen e Sllovenisë dhe Kroacisë. Meqë ulja e tensioneve me Bashkimin Sovjetik ishte atëherë brengë kryesore e politikës amerikane, nuk qe e habitshme se ShBA-ja e mbështeti Gorbachevin në kundërshtimin e orvatjeve për pavarësi në Bashkim Sovjetik ashtu sikurse në Jugosllavi. Megjithatë, arsyetimi për dekurajimin e republikave jugosllave që kërkonin demokraci dhe pavarësi përfundoi kur Bashkimi Sovjetik u shpërbë në fund të vitit 1991. Bota ndryshoi shpejt por politika e ShBA-së mbeti e njëjtë, edhe kur sulmet pa dallim të Serbisë u përshkallëzuan. Për më tepër, kur Komuniteti Evropian më në fund e arriti konsensusin delikat të njohjes së Sllovenisë dhe Kroacisë, ShBA-ja bëri fushatë aktive kundër njohjes dhe e minoi nismën evropiane. Në nëntor 1991, Komuniteti Evropian vendosi sanksione ekonomike ndaj Jugosllavisë, por në fillim të dhjetorit këto sanksione u larguan ndaj të gjitha republikave përveç Serbisë dhe Malit të Zi. Vetëm ditë pasi evropianët i veçuan sanksionet e tyre kundër agresorit dhe i larguan ato ndaj viktimave, ShBA-ja vendosi sanksione ndaj të gjithë Jugosllavisë në një veprim të pakoordinuar me evropianët.

Përkundër njohjes me hezitim të Sllovenisë, Kroacisë dhe Bosnje-Hercegovinës në prill 1992, dhe përkundër etiketimit të Serbisë si agresore, ShBA-ja nuk e riformuloi shumë politikën e saj në Ballkan. Për një periudhë të shkurtër pastaj, ajo ndërmori rol më aktiv duke kërcënuar pezullimin e anëtarësimit të Jugosllavisë në Komisionin për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (CSCE) dhe duke e pezulluar ndihmën amerikane në Serbi në të ardhmen. Serbia u kundërpërgjigj me nisjen e një ofensive të madhe. Tri javë më vonë, megjithatë, ShBA-ja deklaroi se po tërhiqej “me zemërim e irritim”, pa “politikë tjetër veç asaj të ndjekjes së Komunitetit Evropian”. Derisa forcat serbe bënin përparime të mëdha në spastrimin etnik në territorin boshnjak përgjatë javëve në vijim, kjo mos-politikë amerikane u kritikua nga një spektër i gjerë politik, përfshirë Jeane Kirkpatrick, Anthony Lewis dhe William Safire. Administrata shpejt deklaroi sanksione të kufizuara diplomatike, politike dhe ekonomike ndaj Beogradit. Retorikë shumë më e fuqishme erdhi pas disa ditëve, kur Z. Baker la për të kuptuar se “operacionet spastruese” të forcave serbe ishin përkujtim i nazizmit. Duke iu referuar Kapitullit VII të kartës së Kombeve të Bashkuara, e përdorur më parë si kornizë për Luftën e Gjirit Persik, Z. Baker theksoi mundësinë e pjesëmarrjes së ShBA-së në një forcë ushtarake ndërkombëtare. Për më tepër, ai e kritikoi Komunitetin Evropian për “kërkimin e arsyeve për të mos vepruar apo për të argumentuar disi se veprimi ndaj këtij makthi nuk arsyetohet në këtë kohë”. Edhe pse Z. Baker dukej se kishte artikuluar një politikë bindëse, administrata mbeti e ndarë në çështjen e përfshirjes ushtarake.

Testi i seriozitetit të retorikës së Z. Baker erdhi më pak se dy muaj më vonë. Në korrik 1992, në takimin e CSCE në Helsinki, kur disa shtete Perëndimore sinjalizuan dëshirën për të ndërhyrë ushtarakisht, Presidenti Bush refuzoi ta mbështesë këtë nismë. Tutje, kur presidenti boshnjak iu lut drejtpërdrejt Presidentit Bush për ndërhyrje ushtarake për të ndalur kasaphanën e civilëve, Bushi refuzoi. Ai e karakterizoi vrasjen e qindra mijëra civilëve dhe shpërnguljen e mbi dy milion njerëzve nga shtëpitë e tyre si “pengesë e vogël” në Rendin e Ri Botëror dhe tha se ShBA nuk mund të reagojë ndaj çdo situate të tillë. Ky qëndrim tregoi mendjelehtësi për llojin e udhëheqjes parimore që nevojitej për të krijuar një klimë në të cilën agresionit ndërkombëtar nuk i jepet mundësi.

Një urgjencë më e madhe morale dhe politike për ndërhyrje u ndje në fillim të gushtit në vitin 1992 kur ekzistenca e kampeve serbe të përqendrimit u zbulua. Departamenti i Shtetit, edhe pse i dënoi krimet, përsëri vendosi kundër ndërhyrjes ushtarake. Kur publiku i zemëruar dhe grupet shumëpartiake të senatorëve kërkuan reagim të fuqishëm ndaj këtyre krimeve, të cilat dukej se po merrnin karakteristikat e shfarosjes naziste të hebrenjve, administrata u përgjigj duke e kthyer mbrapshtë qëndrimin e tyre të një dite më parë dhe duke e vënë në mëdyshje ekzistencën e kampeve të përqendrimit, edhe pse video incizimet e kampeve shfaqeshin në televizion kombëtar po atë ditë. Megjithatë, pas protestës së fuqishme publike që pasoi shfaqjen në media të mijëra meshkujve, grave dhe fëmijëve në kampet e përqendrimit, Presidenti Bush denoncoi spastrimin etnik dhe sugjeroi lëvizjen drejtë përdorimin të kufizuar të forcës për të dërguar ndihmë humanitare. Duke i definuar ngushtë qëllimet e ShBA-së, megjithatë, Presidenti Bush dukej se po kërkonte kufizimin e rolit ushtarak të ShBA-së. Duke “u fshehur pas ndihmës humanitare”, Presidenti Bush e shmangi çështjen e çarmatosjes së agresorit serb nga ShBA-ja. Ai po ashtu refuzoi largimin e embargos së armëve mbi Bosnjën.

Një shpjegim i mundshëm për dështimin e ShBA-së për të formuar një politikë efektive ndaj agresionit serb është orientimi pro-serb i Lawrence Eagleburger dhe Brent Scowcroft, këshilltarëve kryesorë për Jugosllavinë të Presidentit Bush. Eagleburger, ish ambasador jugosllav, dhe Scowcroft, po ashtu me lidhje të mëparshme me ambasadën jugosllave, kanë lidhje të hershme diplomatike, personale dhe biznesore me Beogradin dhe sipas raporteve e përshkruajnë vetveten si pjesë të “Mafies së Beogradit”, një aparat shtetëror i cili përfshinë oficerë të Shërbimit të Jashtëm, ekspertë dhe analistë të inteligjencës. Është sugjeruar se heshtja e gjatë e Presidentit Bush mbi raportet e kampeve të përqendrimit në Bosnje e reflektonte ndikimin e këtyre këshilltarëve. Në fakt, të dy Lawrence Eagleburger dhe Brent Scowcroft e kanë keqinterpretuar seriozisht gjendjen në Ballkan tek publiku amerikan. Z. Eagleburger, duke i trajtuar viktimat dhe agresorin si të njëjtë, ka sugjeruar gjatë tërë kohës se “duhet të presim derisa ta shterin vetveten dhe pastaj të futemi”, pas së cilës kohë Bosnja do të ekzistonte vetëm në histori. Vetëm ditë pas zbulimit të kampeve serbe të përqendrimit, kur administrata e gjeti vetën nën presion të madh për të ndërhyrë ushtarakisht, të dy Eagleburger dhe Scowcroft u paraqitën në rrjet televiziv. Z. Scowcroft e paraqiti pushtimin e Kroacisë dhe Bosnjës nga Serbia si “luftë civile”, përkundër njohjes nga ShBA-ja të dy republikave si shtete sovrane. Z. Eagleburger sugjeroi se ishte e panevojshme të largohej embargo e armëve, meqë “edhe ashtu ka mjaftë armë atje”. Margaret Thatcher, në paraqitjen e saj po atë ditë në rrjet televiziv, e adresoi drejtpërdrejt këtë errësim duke thënë se ka mjaftë armë në Bosnje por se “janë në dorën e agresorit”.[8] George Bush dhe Margaret Thatcher, me politika të kundërta, janë krahasuar respektivisht me Neville Chamberlain dhe Winston Churchill.

Përveç zotimit të paluhatshëm të administratës për të zvogëluar përfshirjen e drejtpërdrejtë në Ballkan, ndoshta veçoria më konsistente e politikës amerikane ndaj ish-Jugosllavisë ka qenë jokonsistenca. Administrata është luhatur në mes aktivitetit të stuhishëm dhe mosangazhimit fare. Në secilin rast që Shtëpia e Bardhë apo Departamenti i Shtetit ka sinjalizuar për mundësinë e ndërhyrjes ushtarake ato janë tërhequr shpejt, natyrisht duke e lehtësuar udhëheqjen serbe.

Duke e vlerësuar gabimisht në vazhdimësi problemin në ish-Jugosllavi dhe Evropë Lindore, ShBA-ja e ka humbur një mundësi historike për të garantuar stabilitetin dhe sigurinë evropiane në epokën e pas Luftës së Ftoftë. Në gusht të vitit 1992, George D. Kenney dha dorëheqje nga Departamenti i Shtetit, i nxitur nga zhgënjimi me një politikë retorike që ishte “joefektive” dhe “kundërproduktive”. Z. Kenney akuzoi tutje se varësia e ShBA-së në ciklet e përsëritura e të pafrytshme të negociatave të ndërmjetësuara nga Komuniteti Evropian ishte një “farsë”, rezultati i së cilës dihej paraprakisht.

C. Joefektiviteti i KB-së dhe KE-së

Roli i KB-së dhe KE-së në ndërmjetësimin e konfliktit në ish-Jugosllavi është shembull se si, sipas analogjisë, një mjek mund ta përkeqësojë sëmundjen me ndërhyrje të gabuar. Ky konflikt ka mundur të parandalohej por u përkeqësua nga ndërhyrja e paaftë ndërkombëtare. Në muajt e parë, sulmet serbe ishin më të kufizuara dhe më të kujdesshme. Me gjasë, Serbia ruhej nga perceptimi se komuniteti botëror i pas Luftës së Gjirit kishte një mekanizëm efikas për ndaljen e agresionit të egër, siç ishte dëshmuar në Irak. Megjithatë, një mori deklaratash pastaj se KE-ja, Bashkimi Perëndimor Evropian, KB-ja dhe ShBA-ja po propozonin vetëm negociata, jo ndërhyrje ushtarake, e trimëroi agresionin serb. Hezitimi i fuqive të jashtme për të ndërhyrë nuk do të ishte aq problematik po të mos ishte vendosur embargoja e armëve e cila e kishte ngrirë çekuilibrin ushtarak në favor të Serbisë. Edhe pse KE-ja e njohu Slloveninë, Kroacinë dhe Bosnje-Hercegovinën në fillim të vitit 1992, u ruajt embargoja e armëve ndaj këtyre vendeve në shkelje të qartë të së drejtës së patjetërsueshme të tyre për vetëmbrojtje. Me përshkallëzimin e agresionit serb, KE-ja vazhdoi të negociojë disa armëpushime të pakuptimshme, duke i fajësuar barabartë agresorin dhe viktimën. Nëpërmjet 39 armëpushimeve të dobëta, të negociuara nga Lord Peter Carrington (ish partner biznesi i Slobodan Milosevic), Serbia e zgjeroi frontin e luftës ashtu siç pritej dhe e përdori secilin armëpushim për të rivendosur trupat dhe artilerinë për sulmet e ardhshme. Dorëheqja më në fund e Lord Carringtonit nga udhëheqja e këtyre “konferencave” të turpshme të “paqes” ishte dashur të ndodhte moti dhe ishte shumë vonë për të kthyer prapa tragjedinë të cilën diplomacia e largpamëse mund ta kishte parandaluar.

Dëshmi tjetër e joefektivitetit ndërkombëtar ka qenë prezenca jokonstruktive e UNPROFORIT, forcave paqeruajtëse të KB-së, të cilat kanë funksionuar si partner i heshtur i Serbisë duke i ndihmuar synimet serbe të luftës. Forcat e KB-së u bënë de fakto “kujdestare” të territoreve kroate nën kontrollin serb, duke e ruajtur kështu status quon dhe duke i parandaluar forcat kroate të rikthejnë tokat e tyre. Kjo situatë i liroi forcat e parregullta serbe të lëvizin drejt frontit të luftës në Bosnje. Ushtarët e UNPROFORIT janë parë duke u shoqëruar në mënyrë joprofesionale me forcat serbe prapa vijave të tyre. Për më tepër, forcat e KB-së janë vënë në pozitë të asistojnë spastrimin etnik duke i shoqëruar civilët në zona të “sigurta” sepse forcat serbe kishin kërcënuar se do t’i vrisnin. Në pjesët e Sllavonisë që janë nën kontroll serb, spastrimi etnik i ka eliminuar pothuajse të gjithë jo-serbët, përfshirë hungarezët, ukrainasit dhe sllovakët. Në kundërshtim me marrëveshjen e Serbisë me KB-në, Serbia asnjëherë nuk i ka çarmatosur forcat e parregullta serbe në Kroaci. Edhe me vendosjen e UNPROFORIT në Kroaci, forcat serbe nuk e kanë ndalur granatimin e përditshëm të qyteteve kroate nga rajonet e pushtuara serbe. Sipas Zëvendëssekretarit të KB-së Marrack Goulding, mbikëqyrësit e UNPROFORIT “nuk janë aty për të penguar fizikisht granatimin”. Detyra e tyre është të “…marrin shënime dhe të shkruajnë raporte kur përdoren armët”. Në një deklaratë shumë domethënëse, komandanti ushtarak i UNPROFORIT në Sarajevë “la për të kuptuar me të madhe… se arsyeja pse ai dhe zyrtarët tjerë të KB-së nuk e drejtojnë publikisht gishtin kah ana serbe për granatimin e civilëve është frika e hakmarrjes ndaj trupave të tij”. Meqë mandati i KB-së ia ka ndaluar UNPROFORIT përdorimin e forcës për mbrojtje të viktimave civile të agresionit serb, shpërnguljen e vazhdueshme të civilëve nga serbët kanë vazhduar nën mbikëqyrjen e drejtpërdrejtë të KB.

(Shënim i përkthyesit: Vetëm fusnotat që japin informacione të rëndësishme shtesë janë ruajtur në këtë përkthim. Për fusnotat e plota, shiheni shkrimin origjinal me lidhje në paragrafin e parë.)

[1] Peter Maass, Serbians Pressing Ethnic Albanians In Uneasy Kosovo, Washington Post, korrik 15, 1991, “Në tri vitet e fundit, gazi lotsjellës, rrahjet dhe vrasjet pa dallim, arrestimi i të plagosurve në spitale, 85,000 shqiptarë etnikë të përjashtuar nga puna dhe kontrollimi i plotë i shkollave, shtypit dhe shpërndarjes së ushqimit janë bërë mënyrë e jetës. Shumë serbë, përfshirë intelektualët e Beogradit, i veshin krime monstruoze shqiptarëve, të cilët i konsiderojnë jo-njerëzorë dhe majmunë me mbarështim epshor”.

[2] I ndjeri z. Cubrilovic [1897-1990], i cili ishte këshilltar politik i qeverisë jugosllave mbretërore, së pari e prezantoi Shpërnguljen e Shqiptarëve si ligjëratë për Klubin Kulturor Serb më 7 mars 1937, e më vonë si memorandum për qeverinë jugosllave. Ky ishte një projektplan për ta bërë jetën e shqiptarëve aq të padurueshme dhe të mbushur me terror sa të detyrohen të emigrojnë drejtë Shqipërisë dhe tokave turke. Dokumenti origjinal ruhet në Institutin Historiko-Ushtarak të Ushtrisë Popullore Jugosllave në Beograd. Pas Luftës së Dytë Botërore, Cubrilovici mbajti disa poste në qeverinë e Jugosllavisë Federale.

[3] Tetë votat brenda presidencës federale të Jugosllavisë përbëheshin nga gjashtë republika (Bosnje-Hercegovina, Kroacia, Maqedonia, Mali i Zi, Serbia dhe Sllovenia) dhe dy rajone autonome (Kosova dhe Vojvodina) brenda Serbisë. Në vitin 1989, autoritetet serbe i shpërbënë legjislaturat e të dyja rajoneve autonome por i mbajtën votat e tyre në presidencën federale. Kësisoj, Serbia i kontrollonte drejtpërdrejt tri nga tetë votat. Mali i Zi dhe Serbia, duke votuar si bllok, në efekt i kontrollonin katër nga tetë votat dhe shpesh e bllokonin presidencën federale.

[4] Kroacia dhe Sllovenia, të dyja të sulmuara nga Ushtria Jugosllave, patën fate të ndryshme. Sllovenia, pa pakicë të madhe serbe, kishte ruajtur mbi 50-70 përqind të materialit ushtarak për Forcën e saj të Mbrojtjes Territoriale. Sllovenia nuk u përball me kryengritje serbe dhe Ushtria Jugosllave ishte e papërgatitur. Në kontrast, Kroacia kishte pakicë serbe të konsiderueshme e cila u mobilizua shpejt për kryengritje me ndihmë të Ushtrisë Jugosllave dhe udhëheqjes serbe. Tetëdhjetë përqind e materialit të Forcës kroate për Mbrojtje Territoriale u përvetësua nga Ushtria Jugosllave, e cila pastaj i dha armë kryengritësve serbë.

[5] Jim Fish, Yugoslavia Sends Troops to Croatia, Local Police Clash With Demonstrators, Washington Post, 3 mars 1991. “Ka dëshmi të mjaftueshme se luftëtarët serbë [në Kroaci] janë duke marrë mbështetje dhe armë në mënyrë klandestine nga oficerët serbë në Ushtrinë e Jugosllavisë Federale. Në selitë e kampit, komandanti i lexon pozicionet nga harta të detajuara topografike të Ushtrisë Jugosllave. Ushtarët veshin uniforma kamuflimi të pastra dhe të reja, identike me ato të forcave speciale në ushtrinë federale. Zyrtarët lokalë thonë se këto janë siguruar nga oficerët ushtarakë”.

[6] “Gjeneral Blagoje Adzic, Shefi i shtabit ushtarak jugosllav u citua të ketë thënë: ‘Edhe nëse duhet të ndodhin mijëra vdekje, bota e jashtme nuk do të ndërhyjë për të mbështetur dy republika në ndarje kundër ushtrisë federale të udhëhequr kryesisht nga oficerët serbë.” Andrew Borowiec, General Wants to Punish Croats, Washington Times, 4 korrik 1991. “Pas pushtimit të Sllovenisë, gjenerali jugosllav Adzic, një strateg ushtarak kyç, deklaroi: ‘Kjo kryengritje duhet shuar edhe nëse i sjellë mijëra vdekje. Komuniteti ndërkombëtar do të acarohet paksa, por tri ditë më vonë çdo gjë do të harrohet dhe synimet tona do të jenë arritur”. Jian Paolo dhe Gigi Yazzeri, Here Are The New Warlords, Europeo (Itali), korrik 19 1991.

[7] “Udhëheqësit e Komunitetit Evropian sot e lartësuan ndërhyrjen e tyre në luftën civile të Jugosllavisë si dëshmi të një epoke të re në të cilën ata janë të gatshëm për nisma të guximshme për zgjidhjen e problemeve në kontinentin e tyre dhe se janë më pak të prirë për të pritur për udhëheqje nga Shtetet e Bashkuara”. William Drozdiak, Europeans Laud Their Efforts in Yugoslavia, Washington Post, 30 qershor 1991.

[8] Shënim i përkthyesit: Një shkrim i Jack Anderson dhe Dale Van Atta, i titulluar The Ins and Outs of Eagleburbger, i publikuar më 21 shkurt 1989 në Washington Post, e skicon një portret të Lawrence S. Eagleburger si diplomat i lidhur ngushtë me Jugosllavinë. I njohur si “Lorenci i Serbisë”, Eagleburger së pari ka qenë ambasador i Shteteve të Bashkuara në Jugosllavi në periudhën 1977-1981. Pastaj, ai ka ndërmjetësuar huat e mëdha që Jugosllavia i merrte nga bankat dhe shteti amerikan, me ç’rast ka shërbyer edhe në bordin e drejtorëve të një banke jugosllave që përfitonte nga këto hua. Ai u bë gjithashtu përfaqësuesi jugosllav i veturës Yugo në Amerikë dhe drejtor i degës në Nju Jork të Ljubljanska Bankës, pronë e qeverisë jugosllave.

Programet ekonomike në prag të zgjedhjeve

Bardhyl Salihu

Është bërë tashmë zakon që programet politike në prag të zgjedhjeve të gjykohen për nga gatishmëria e partive për t’i mbajtur premtimet. Me këtë është neglizhuar një çështje tjetër më thelbësore: a janë të dobishme ato premtime në radhë të parë? Premtimet e padobishme është më mirë të mos mbahen fare.

Prandaj synimi i këtij shkrimi është të bëhet një analizë e përgjithshme e programeve ekonomike të tri partive kryesore, Lëvizja VETËVENDOSJE! (VV), Lidhja Demokratike e Kosovës (LDK) dhe Partia Demokratike e Kosovës (PDK). Në interes të leximit të shkurtër, do të veçohen vetëm premtimet ekonomike të cilat spikasin apo që kanë ndikim të madh.

Këto premtime do të gjykohen në dy kuptime: Së pari, a janë të realizueshme financiarisht? A ka dhe a mund të ketë buxhet një vend i vogël si Kosova për t’i paguar ato? Nuk ka logjikë të analizohet efekti i premtimeve të parealizueshme.

Së dyti, për aq sa janë financiarisht të realizueshme, a janë të dobishme? Jo vetëm për një grup të caktuar të njerëzve, por për shoqërinë në përgjithësi, si dhe jo vetëm në afat të shkurtër, por duke i pasur parasysh edhe pasojat afatgjate.

Në grupin e parë të premtimeve të parealizueshme hyjnë një sërë premtimesh gjigante dhe krejtësisht të pabaza, për të cilat nuk është dhënë as projektimi më optimist për financimin e tyre. Këtu janë fondi i 500 milion eurove që PDK e ka propozuar, së bashku me pagesën e shumës së interesit për huamarrësit prodhues dhe eksportues, si dhe dyfishimi i kapitalit të Fondit Kosovar për Garantimin e Kredive (përfshirë deri në 100% të huas). Pastaj premtimi i VV që të themelohet Fondi Sovran dhe Banka Zhvillimore e të shuhet Agjencia e Privatizimit, e të themelohet Fondi Ndërkombëtar për Zhvillimin e Bujqësisë me deri 100 milion euro në vit, si dhe premtimi i LDK që të investojë €5 miliard në sektorin publik e €7 miliard në atë privat. Në vend të këtyre fantazive do të trajtohen disa propozime më reale.


  • Paga minimale

VV ka premtuar rritjen e pagës minimale në €250/muaj, kurse LDK në €300/muaj (përfshirë eliminimin e nivelimit të moshës që ekziston në ligjin aktual). Siç e kemi trajtuar disa herë në të kaluarën, paga minimale është e dëmshme sepse e rritë papunësinë. Keqkuptimi i madh rreth saj ka të bëj me besimin që paga minimale i rritë pagat e të gjithë punëtorëve. Në fakt, paga minimale është vetëm një ligj i cili ia ndalon punëdhënësit punësimin e një punëtori nën një pagë të caktuar. Por nëse prodhimtaria e atij punëtori, që është përcaktuesi kryesor i pagës, është nën nivelin e pagës minimale, atëherë punësimi i tij përbën humbje për punëdhënësin. Për shembull, nëse prodhimtaria e një punëtori (dobia e tij për biznesin) është €200 në muaj, kurse paga minimale €250 apo €300, atëherë punëdhënësit të tij i bie t’i humbas €50 deri në €100 euro në muaj. Rrjedhimisht, personat me prodhimtari më të ulët se paga minimale mbesin të papunë, kurse të njëjtit që veçse janë të punësuar pushohen nga puna. Nëse shteti e ndalon pushimin e tyre nga puna, atëherë paga minimale shndërrohet në tatim ndaj biznesit në lartësinë e humbjes që ia shkakton ajo.

  • Largimi i monopoleve dhe konkurrencës së padrejtë, kryerja e pagesave me kohë për secilin kontraktim nga sektori publik

Ky premtim i VV është shumë i realizueshëm dhe shumë i mirëseardhur. Ekonomia e Kosovës qe një kohë vuan nga monopolet dhe kuazi-monopolet privilegjuese të krijuara nga marrëdhënia klienteliste në mes pushteteve të ndryshme dhe bizneseve të caktuara. Ndër to spikasin homologimi dhe monopoli i arkave fiskale. Por edhe në fusha tjera, tregtia në të gjitha nivelet e zinxhirit të vlerës nuk është krejtësisht e hapur dhe përbën pengesë për ushtrimin e ndërmarrësisë. Edhe zbatimi selektiv i ligjeve që prekin biznesin (si ato tatimore apo rregullative) e dëmton konkurrencën e lirë, kurse pagesat e parregullta në kontraktim nga sektori publik i dëmtojnë bizneset financiarisht.

  • Pushimi i lehonisë

VV ka premtuar pushim të lehonisë 12 muaj, pjesërisht i paguar nga shteti. Ngjashëm ka premtuar PDK, përfshirë për burrat, por asnjëra nuk e ka specifikuar kohëzgjatjen. Natyrshëm mund të duket që ky ligj është i dobishëm për gratë, por në fakt shkenca e ekonomisë na mëson që çdo ligj apo masë që e bën një punëtor më të kushtueshëm, e bën atë më pak të punësueshëm. Marrë parasysh që shumica dërmuese e bizneseve në vend janë të vogla apo të mesme, është tejet e kushtueshme për to që të paguajnë pagë për gra që nuk janë në vendin e punës. Për më tepër, kur të kthehen pas 12 muajve, shkathtësitë e tyre nuk do të jenë të njëjtat. Efekti i përgjithshëm i këtij ligji do të jetë hezitimi i madh për të punësuar gratë që priten të kenë fëmijë, duke i dëmtuar kështu prospektet e tyre për karrierë. Asnjëra parti nuk e ka përcaktuar masën sa shteti (lexo: tatimpaguesi) do ta mbulojë koston e këtij ligji. Asnjë projektim nuk është bërë se sa mund t’i kushtojë kjo buxhetit.

  • Heqja e obligimit që TVSh të paguhet në kufi

Të tri partitë e kanë premtuar me të drejtë këtë ndryshim, i cili sidomos tani në kohë të pandemisë do të ketë efekt të mirëseardhur në rritjen e likuiditetit të ndërmarrjeve dhe përmirësimin e problemeve që lidhen me rrjedhjen e keshit.

  • Ulja e Tatimit në të Ardhurat e Korporatave

PDK ka premtuar uljen e Tatimit në të Ardhurat e Korporatave deri në 0%, varësisht nga investimet dhe numri i të punësuarve. Ky premtim është i mirëseardhur por me efekt shumë të kufizuar meqë as 1% e ndërmarrjeve në Kosovë nuk janë korporata dhe pjesa tjetër e ka realisht të vështirë të shndërrohet në një të tillë. Edhe pse ato përbëjnë një pjesë të madhe të qarkullimit dhe Bruto Prodhimit Vendor në përgjithësi, gjasat që ulja e tatimeve të përkthehet në rritje në investim nga korporatat janë më të vogla për shkak se ato veçse janë mirë të kapitalizuara për t’i shfrytëzuar mundësitë investuese. PDK ka premtuar po ashtu, me të drejtë, mos rritjen e tatimeve apo krijimin e tatimeve të reja kurse LDK ka premtuar disa përjashtime nga tatimi si lënda e parë.

  • Punësimi i garantuar për të rinjtë

VV ka premtuar punësim të garantuar për të rinjtë e moshës 16-18 vjeçare deri në 1 vit. Asnjë shifër nuk është ofruar për të treguar sa do të kushtojë kjo dhe nga do të mbulohet. Për më tepër, kjo lloj mendësie që e vë punësimin në qendër të vëmendjes ekonomike e harron një të rëndësishme: nuk është punësimi në vetvete që ka rëndësi por produkti i punës. Nëse shteti i angazhon të gjithë ata që duan punë që të hapin gropa dhe t’i mbyllin ato përsëri, papunësia mund të ulet deri në 0%. Por e gjithë ajo energji pune do shpërdorohet në prodhimin e një produkti të padobishëm për shoqërinë. Prandaj punësimi ka rezon ekonomik vetëm atëherë kur është në shërbim të prodhimit të diçkaje për të cilët konsumatorët kanë dobi dhe janë të gatshëm të paguajnë. Përmirësimi i prospekteve për punësimin e të rinjve bëhet më së miri me reformimin e sistemit arsimor, duke e lidhur atë me nevojat dhe kërkesat e tregut të punës. Ndërmarrjet janë të interesuara të punësojnë të rinj; por shumë pak të rinj i kanë shkathtësitë e nevojshme për të arsyetuar një vend pune.

  • Shtesa për fëmijët

VV ka premtuar shtesa për fëmijët në vlerë prej €20/muaj për 24 muajt e parë, pastaj €10/muaj deri në 16 vjet. Kjo i bie €2,160 për çdo fëmijë deri në moshën 16 vjet. Përsëri, një llogaritje për këtë premtim nuk është dhënë as përafërsisht. Sipas matjes së fundit të popullsisë para 10 viteve, në Kosovë kanë qenë 487,577 njerëz të moshës 0 deri 14 vjeç. Pa i llogaritur edhe ata të moshës 15-16, i bie që ky premtim të kushtojë mbi €1 miliard apo rreth €76 milion çdo vit. Por edhe më problematik është propozimi tjetër që për familjet me të ardhura nën €5,000 në vit të ndahen €150 për fëmijë. Një masë e tillë e inxhinierisë sociale jo vetëm që nuk është aspak e financueshme, por do të rezultonte në krijimin e fëmijëve (sidomos në komunitetet pakicë) vetëm për konsiderata financiare. Objekt i qeverisë duhet të jetë cilësia e popullsisë, jo sasia sipas parametrave arbitrarë të natalitetit.


Për fund, vlen të theksohet një paradoks për sa i përket programeve ekonomike dhe orientimit ideologjik të partive. Me përjashtim të VV si parti e majtë, LDK dhe PDK janë deklaruar si parti të djathta. Është për habi, prandaj, që programet e tyre ekonomike në shumë pika janë më të majta se ato të VV. Kjo flet për një mospërputhje të thellë programore dhe dëshirën për t’i tërhequr votuesit me premtime boshe.

Në përgjithësi të tri partitë nuk kanë programe që ofrojnë zgjidhje adekuate për problemet kryesore ekonomike në vend, siç janë varfëria (në veçanti ajo e skajshmja), papunësia, investimet e ulëta, sistemi i pafavorshëm tatimor dhe rregullator, administrata joefikase, përfshirja e tepruar e sektorit publik në ekonomi (në veçanti me ndërmarrjet e dështuara publike) e mbi të gjitha, sistemi i rrënuar i drejtësisë i cili e pamundëson zbatimin e barabartë të ligjit, mbrojtjen e pronës private dhe zgjidhjen drejt dhe shpejt të kontesteve komerciale.

Është e qartë që këto zgjedhje po trajtohen më shumë si referendum në mes të kaluares dhe të ardhmes, dhe në këtë kuptim programet ekonomike kanë më pak rëndësi, sidomos kur premtimet bëhen nga partitë që kanë qeverisur deri tani dhe kanë dështuar t’i mbajnë. Megjithatë, është në interes të votuesit të njoftohet për së afërmi me bindjet e partive që synon t’i votojë dhe të shkojë i informuar tek kutitë zgjedhore.

Infrastruktura kritike, pjesë e sigurisë kombëtare

Kujtim Dobruna & Bardhyl Salihu

Kur në vitin 2001 Telekomi Gjerman po blinte operatorin amerikan VoiceStream, politikanë të djathtë e të majtë të Amerikës, ekspertë të lëmit të telekomunikimit e të sigurisë dolën haptas kundër këtij transaksioni. Ata shihnin rrezik serioz për sigurinë kombëtare nëse një ndërmarrje aq e rëndësishme vendore e telekomunikimit do të kalonte në duart e një shteti tjetërani pse Gjermania është një shtet mik.

Sot, kur ndërmarrjet kineze po shtrijnë teknologjinë dhe investimet në Perëndim, qeveritë në këto vende, për arsye të njëjta, po planifikojnë masa për të ndaluar investimet e tilla.

Këto ngjarje i kujtojmë sot kur Telekomi i Serbisë po përflitet si kandidati kryesor për të blerë IPKO-n në Kosovë. I njëjti, ka kohë që provon të fusë hundët në infrastrukturën kritike shqiptare. Vite më parë ai kishte provuar të blejëpa suksesTelekomin Shqiptar.

Qeveria e Kosovës duhet të jetë syçelë e të mos lejojë këtë transaksion, i cili do të dëmtonte seriozisht privatësinë e qytetarëve të vendit dhe sigurinë kombëtare. Duhet ditur se Telekom Serbia është pronë e shtetit serb, i cili përmes këtij transaksioni do të fitonte qasje në komunikimet private (në telefon e internet) të më se 1.8 milionë qytetarëve të Kosovës, qofshin ata persona fizikë apo institucione private, shtetërore e të sigurisë. Çfarëdo kritike ndërkombëtare e kësaj ndalese mund të adresohet me shembujt e sipërm.

Përveç fushës së telekomunikacionit, Kuvendi duhet të krijojë kornizë të përshtatshme ligjore për të ndaluar çfarëdo blerje a investimi nga ndërmarrje me kapital a prapavi shtetërore, në çfarëdo fushe tjetër të ekonomisë, nëse cenohet siguria kombëtare.

Që qytetarët e Kosovës të marrin shërbimin më të mirë me çmimet më të volitshme, i gjithë tregu i telekomunikacionit duhet ti hapet konkurrencës së lirë. Rregullat aktuale burokratike dhe procedurat e licencimit e kanë penguar dhe dëmtuar hyrjen në treg të konkurrentëve të rinj nëpërmes investimeve të huaja dhe vendore dhe e kanë krijuar një kuazi-monopol i cili dominohet nga vetëm dy ndërmarrje (Vala & IPKO), të dyja me probleme financiare. Ky shtrembërim i tregut e ka përcaktuar varësinë e qytetarëve në këto dy ndërmarrje duke i thelluar problemet nëse qeveria vendosë të ndalojë investimin e Telekomit Serb e IPKO shuhet si kompani.

Për më tepër, procedurat e licencimit deri tani kanë shërbyer vetëm si mundësi të përshtatshme për afera korruptive sepse i kanë lënë vendimet e konsumatorëve në duart e burokratëve shtetëror. Përcaktimi i brezave të komunikimit mund të bëhet në formë kadastrale duke i caktuar ato si tituj pronësorë. Në rastin e telekomunikacionit, licencimi nuk është në interesin publik sepse konsumatorët janë të aftë të vlerësojnë vetvetiu se cilat shërbime i preferojnë për nga cilësia dhe çmimi—kur ka konkurrencë të lirë në mes ofertuesve.

Këto dy veprime janë të domosdoshme prandaj që të mbrohen siguria kombëtare dhe shërbimet e telekomunikacionit.

Pakot fiskale nuk po i rimëkëmbin ekonomitë

Bardhyl Salihu

Veprimet e ngutshme të shteteve anembanë botës për të rimëkëmbur ekonomitë e tyre në krizen e pandemisë po rezultojnë të jenë, ashtu siç pritej teorikisht, të dobëta. Përkundër shumave të mëdha të injektuara në forma të ndryshme, qoftë me uljen e normave të interesit dhe lehtësimin e kredimarrjes, qoftë me dhënien falas të parave kesh, nuk po arrihet rritja e aktivitetit ekonomik. Të gjithë treguesit ekonomikë, perfshirë Bruto Prodhimin Vendor, prodhimin industrial, numrin e të punësuarve, indekset e bursave NASDAQ dhe S&P 500, porositë tek furnitorët, etj., po deshmojnë për një ndikim tejet të zbehtë dhe sipërfaqësor të këtyre masave.

Përse kështu? Sepse shteti nuk ka para të tij. Të gjitha fondet në dispozicion të shtetit janë të marra nga taksapaguesit në radhë të parë (përfshi këtu shtypjen e parave që përbën “taksë të inflacionit” si dhe marrjen e borxhit që përbën “taksë ndaj gjeneratave të ardhshme”). Kjo do të thotë që shteti nuk mund të bëj më shumë se sa t’ua kthej taksapaguesve paratë e tyre—minus shpenzimet administrative dhe paratë e “zhdukura” nga korrupsioni.

Imagjinojeni një vend me dhjetë persona të cilët e themelojnë një shtet dhe ai shtet ua merr secilit nga dhjetë përqind të të ardhurave, do të thotë, i varfëron në atë lartësi. Imagjinojeni sikur në të ardhmen ua kthen një shumë më të vogël se sa ua ka marrë, kinse për ndihmë. Çfarë sensi ka kjo? Shteti vetëm se po mundohet të lehtësojë (jo të zgjidhë) një problem që e ka shkaktuar vet kur i ka mbledhur ato para nga taksapaguesit në radhë të parë. Po t’i mbeteshin këtyre dhjetë personave paratë në xhepat e tyre, do ta kalonin pandeminë me më shumë para se sa tani që po i ri-marrin ato nga shteti në formë të shkurtuar!

Përpjekjet artificiale për rimëkëmbje ekonomike nëpërmes stimujve fiskalë e keqkuptojnë dhe e anashkalojnë problemin themelor të krizës. Ekonomitë nuk janë në rënie sepse shteti nuk po shpenzon para publike në to; ato janë në rënie sepse shteti me masa të izolimit e ka fikur aktivitetin ekonomik dhe në këtë mënyrë ka shkaktuar tronditje gjigante të ofertës. Marrë parasysh që edhe pa masat e izolimit oferta dhe kërkesa janë dobësuar dukshëm për shkak të pandemisë, ky veprim i shtetit e ka gjunjëzuar ekonominë. Siç ngjanë rëndom në politikë, këto masa janë të nxitura më shumë nga ngutia për të bërë diçka popullore—çfarëdo që të jetë ajo—se sa nga rezoni ekonomik.

Rimëkëmbja ekonomike duhet kërkuar nëpërmes kthimit në normalitet. Kjo nënkupton hapjen e ekonomive dhe vazhdimin e përpjekjeve për zbulimin e një vaksine efektive dhe përmirësimin e trajtimeve antivirale. Së bashku me kalimin e kohës dhe përafrimin me imunitetin e tufës, kjo është e vetmja rrugë që shpie drejtë përmirësimit. Pakot fiskale ia kthyen taksapaguesve një pjesë të parave të tyre në kohën kur kishin më së shumti nevojë, por ato nuk i zgjidhin problemet strukturore të ekonomisë. Shtetet bëjnë mirë nëse nuk e teprojnë me to deri në masën që i shpenzojnë edhe paratë që nuk i kanë mbledhur ende dhe kesisoji ia hedhin mbi supe ekonomisë edhe një barrë të rëndë për ta tërhequr në kohë krize.

Koronakriza ekonomike në 7 pika

  1. Cilat janë zhvillimet ekonomike aktualisht?

Është tashmë e qartë që e gjithë ekonomia botërore po shkon drejtë një krize, e ardhur jo spontanisht, por e vetshkaktuar nga masat shtrënguese të qeverive. Qeveritë i kanë fikur ekonomitë e tyre për luftimin e përhapjes së koronavirusit. Është thuajse e pamundur të vihen në peshore të gjithë faktorët dhe të vlerësohet nëse dëmi i përgjithshëm shëndetësor është më i madh nga virusi apo nga fikja e ekonomive. Sipas të gjitha parashikimeve, virusi dhe kriza ekonomike do të zgjasin së paku disa muaj.

2. Si do të manifestohet kriza?

Kjo krizë do të manifestohet me ulje drastike të aktivitetit ekonomik, mbyllje të bizneseve, shuarje të veprimtarive, humbje të vendeve të punës dhe tkurrje të kursimeve. Edhe ato pak biznese që mund të mbesin hapur do të detyrohen të punojnë me orar, shërbime dhe staf të kufizuar. Pasojat e krizës, të cilat veçse kanë filluar të shfaqen, nuk do të ndjehen vetëm në cilësinë e ndërmarrësit apo punëtorit, por edhe në atë të konsumatorit sepse do të ketë mungesë të mallrave dhe tkurrje të kursimeve.

3. Çfarë mund të bëhet për parandalimin e saj?

Asgjë nuk mund ta ndalë krizën ekonomike. Nuk ka zgjidhje magjike. Qeveritë që kanë vendosur t’i fikin ekonomitë e tyre nuk mund të bëjnë më shumë se sa të shpenzojnë të gjithë buxhetin e tyre. Dhe atë vetëm pjesën e buxhetit në dispozicion, pa i llogaritur të hyrat e projektuara të cilat do të jenë shumë më të ulëta tani që bizneset nuk po punojnë dhe nuk po paguajnë tatime. Çdo masë që qeveritë po e ndërmarrin është lehtësuese por e përkohshme dhe rrjedhimisht nuk ofron zgjidhje afatgjate për një problem që mund të zgjidhet vetëm me funksionimin normal të ekonomisë.

4. Çfarë mund të bëjnë individët?

Individët duhet t’i zvogëlojnë në minimum shpenzimet e tyre dhe të përqendrohen vetëm në blerjen e mallrave esenciale me afat të gjatë të skadencës. Ata duhet të kërkojnë burime alternative të ardhurave në sektorë më pak të prekur dhe nga të cilët mund të punohet edhe nga shtëpia (shembull teknologjia informative). Individët duhet të aplikojnë herët dhe shpejt për të gjitha ndihmat që qeveria e tyre ua ofron. Kjo vlen në veçanti për tatimpaguesit e mëdhenj, të cilët në fakt do t’i marrin paratë e tyre.

5. Si të parandalohet rritja e çmimeve?

Rritja e çmimeve është diskutuar gjerësisht javëve të fundit. Është krijuar përshtypja që shitësit po përfitojnë nga fatkeqësia, por e vërteta është kundërintuitivisht më ndryshe. Pa u zgjeruar shumë, çmimet gjithmonë përcaktohen nga oferta dhe kërkesa. Kur ndryshojnë këto ndryshojnë edhe çmimet. Rritja e madhe e çmimeve ka ndodhur për shkak të rritjes së madhe të kërkesës, jo për shkak të tentimit të shitësve për ta mashtruar dikë. Nëse ndalohet rritja e çmimeve, shitësit kanë më pak llogari ta sjellin një produkt në treg kurse konsumatorët janë më të interesuar ta blejnë. Rrjedhimisht, për çdo çmim nën çmimin e tregut ka mungesë të mallrave. Duke tentuar t’i mbrojë konsumatorët nga rritja e çmimeve, qeveria thjeshtë i privon ata nga mallrat. Konsumatorët shërbehen më shumë kur mund të blejnë me çmim të lartë se sa kur s’ka fare mallra për të blerë. Një veprim i tillë mund të jetë jopopullor, por kjo çështje nuk është subjekt i shkencës së ekonomisë.

6. Si dallon kjo krizë nga Recesioni i Madh?

Edhe pse pasojat e të dyja krizave do të manifestohen ngjashëm, kjo krizë është thelbësisht ndryshe nga ajo e vitit 2007. Kjo krizë është e shkaktuar nga ajo që në zhargonin ekonomik njihet si “tronditje e ofertës” (supply shock). Do të thotë, nga një ndodhi e jashtme e cila papritur dhe përnjëherë e tronditë aktivitetin ekonomik. Ngjashëm ishte kriza e vitit 1973 e shkaktuar nga rritja e papritur dhe përnjëhershme e çmimit të naftës, një input i rëndësishëm i ekonomive moderne. Recesioni i Madh, në anën tjetër, nuk u shkaktua nga tronditja e ofertës, por nga “keqinvestimi” disavjeçar i nxitur nga ulja e madhe dhe artificiale e normës së interesit nga banka qendrore amerikane (Federal Reserve) për zgjerimin e kredisë, nga e cila përfituan edhe një numër i madh i huamarrësve të këqij, e cila u kanalizua drejtë sektorit të patundshmërive nëpërmjet agjencive federale (Freddie Mac & Fannie Mae), të cilat hipotekave shtëpiake u dhanë vlerësime kreditore të larta përkundër faktit që nuk ishin të tilla. Pra, në këtë të fundit kishim një shtrembërim të strukturës së prodhimit nëpërmjet investimit të gabuar në projekte afatgjate që më vonë dolën të jenë joprofitabile, të cilat ndërmarrësit i bënë sepse u mashtruan nga normat e ulëta të interesit, një sinjal i rëndësishëm afarist që flet për disponueshmërinë e kursimeve por që ishte manipuluar nga banka qendrore. Në rastin e krizës aktuale nuk kemi domosdo një keqinvestim, por thjeshtë një ndërprerje të aktivitetit ekonomik për arsye joekonomike kështu që kthimi në gjendjen e mëparshme nuk do të nënkuptojë likuidimin e investimeve të këqija dhe riorganizimin e ekonomisë që ishte i nevojshëm me Recesionin e Madh. Për Kosovën, megjithatë, kriza aktuale do të jetë më e dëmshme sepse në Recesionin e Madh ajo nuk ishte e ndërlidhur ngushtë me ekonomitë botërore ndërsa tani ajo po preket drejtpërdrejtë.

7. Çfarë mund të parashohim tutje?

Gjasat janë të mëdha që pas disa muajve popullsia ta humbë durimin dhe t’i përfillë gjithnjë e më pak masat shtrënguese. Njerëzit mund të kërkojnë t’i kthehen punës, që mund të shkaktojë një valë të re të infektimeve. Qeveritë janë të paralizuara para akteve masive të mosbindjes. Kriza do të thellohet, prandaj rreziku i shkatërrimit të rendit ligjor dhe fillimit të trazirave sociale është i madh, sidomos në shtetet e prekura shumë dhe në ato me institucione të brishta dhe kapacitete të kufizuara. ShBA-ja do të jetë vendi më i prekur, për nga numri i infektimeve dhe i vdekjeve, dhe pasojat ekonomike dhe politike atje do t’i tundin valët në gjithë botën. Rritja e autoritarizmit, si në rastin e Hungarisë, do të bëhet gjithnjë më e pranueshme në emër të “sigurisë së përgjithshme” dhe një sërë masash që i kufizojnë liritë individuale do të mbesin edhe pas krizës. Në këtë kohë, vigjilenca qytetare për të drejtat e tyre është po aq e rëndësishme sa brenga rreth shëndetit.

Achieving free trade through… protectionism?

1ak_gphm1kiosucnx-kxz3q

Bardhyl Salihu

Can a government be pressured into adopting a free trade policy with respect to another government through protectionism?

Say, for example, that the government in country A has adopted a free trade policy towards the government in country B; but country B—while allowing its subjects to benefit from lack of barriers to trading (exporting) in country A—has imposed tariffs on imports from country A. We can term this the one-sided arrangement (“unilateral free trade” is another expression).

Now free trade theory (the merits of which will be accepted here for the sake of the argument) tells us that, even under these circumstances, individuals in country A benefit from this one-sided arrangement. For even though they are prevented from trading freely to country B (exporting), they benefit as customers from the welcome competition generated by the goods coming in from country B. Consumers in country B are also hurt, like the exporters in country A, albeit from higher prices and/or lower quality and choice of goods. From a welfare point of view, then, it would be ideal for individuals in both countries if their governments adopted a free trade policy—what we may call the ideal arrangement.

The question is: if all other strategies have hitherto failed to bring about this ideal arrangement, can reciprocal protectionism do it?

My answer is: theoretically, yes.

Here’s how:

Country A can put pressure on country B through reciprocal protectionism by hurting its exporters. As a result of the tariffs, exporters in country B will see their revenues (and profits) decline. Marginal exporters will have to leave the market altogether. Furthermore, the government in country B—whose tax revenues depend at least partially on the revenues of its exporters—will also face financial difficulties as well as popular pressure from its business community.

But the caveat of all this is to figure out whether, by imposing the negative effects of reciprocal protectionism on its citizens, country A will see a net benefit or a net loss. And the critical component in figuring this out is time. Namely, the time it would take the government in country B to crumble under the pressure of reciprocal protectionism from country A and adopt the ideal arrangement as well as the very longevity of this arrangement. The longer it takes for country B to cede, the greater the overall cost of this strategy for country A. Inversely, the greater the longevity of the ideal arrangement, the more beneficial the strategy.

Let’s run some numbers for illustrative purposes.

Though we can’t measure utility (because it is subjective and ordinal), we can temporarily, for the sake of the argument, assume to do so conceptually. Say that exporters in country A lose about €1m/day from their inability to sell to country B and that consumers in country B lose about €5m/day from the negative effects of tariffs. This results in an overall net cost of €6m/day for the one-sided arrangement OA. Another way to state this is to say that, under the ideal arrangement of free trade, both countries wouldn’t have to forego €6m/day in utility. Furthermore, if country A also estimates that with reciprocal protectionism RP its own citizens will lose about €3m/day and that the exporters in country B will lose about €10m/day, the overall loss in utility of RP will be €19m/day for both countries.

One-sided arrangement

Country A              Country B

Exporters lose €1m/day in utility                   Consumers lose €5m/day in utility

TOTAL €6m/day in lost utility for both countries

Reciprocal protectionism

Country A              Country B

Exporters lose €1m/day in utility                   Consumers lose €5m/day in utility

Consumers lose €3m/day in utility                 Exporters lose €10m/day in utility

TOTAL €19m/day in lost utility for both countries

From this we can derive the following equation:

(RP l) – ((RP – OA) t)

where t stands for the days needed for the government in country B to revert to a free trade policy and establish the ideal arrangement and l stands for the longevity of this arrangement. The lost utility from the OA is subtracted from RP because country A wants to know the relative benefit of continuing with the current arrangement over imposing the costs of RP on itself.

If, say, country A estimates that it would take country B 78 days to crumble under pressure and that the new arrangement would stay in place for two years (730 days), then this amounts to:

($19m × 730) – (($19m – $6m) × 78) = ($13,870m – $1,014m) = $12,856m in “gained utility” from adopting the strategy

However, were it the case that country B would stoically incur the losses of RP for a full year before giving up, and that the fragile new agreement would break down within a month, then this would amount to:

($19m × 30) – (($19m – $6m) × 365) = ($570m – $4,745) = –$4,175m in “lost utility” from adopting the strategy

Naturally, with different estimations of losses in utility we get different results. Fundamentally, the success of the strategy depends on the component of time. The longer the l and the shorter the tceteris paribus—the higher the likelihood that the strategy will yield positive results. Were country A and country B to establish great relations in the aftermath of the trade war so that l = ~∞, it would virtually always pay to adopt this strategy.

These estimates are of course impossible to come by because we can’t measure utility. Furthermore, figuring out the t and especially the l is extremely difficult because they change with every situation and the factors specific to it. However, the point of this exercise is to show that we can at least conceptually think along these lines.

Though this exercise has been studied extensively in game theory, the focus has been in the qualitative decisions of the players, neglecting the varying quantitative factors that determine the payoffs of each strategy. This has been the case, perhaps, due to the understandably difficult task of arriving at these quantities. No particular game relates directly to the exercise, although the Prisoner’s Dilemma is a close approximation due to its assumptions of limited knowledge actors and the supposed conclusion that pursuing self-interest leads to a worse outcome for the player. In our case, players (countries) have limited knowledge with respect to estimations and their pursuit of self-interest through “more favorable” terms of trade under protectionism leads to a utility loss. In cases where both countries correctly estimate that no benefit can be derived from adopting a strategy such as RP, a Nash equilibrium is achieved with a resulting utility cost OA.

The applicability of this exercise to real life, beyond armchair deliberation, is of course very limited. This shouldn’t dissuade us, however, from exploring conceptual avenues that can potentially provide solutions to lingering problems.

Kur faktet ndryshojnë

Economist John Maynard Keynes

Një herë dikush e kishte përqeshur ekonomistin e famshëm John Maynard Keynes sepse kishte ndryshuar mendje në një çështje. Keynes i ishte përgjigjur: “Kur ndryshojnë faktet, unë e ndryshoj qëndrimin. Çfarë bëni ju, zotëri?”

Reagimi i Keynesit vë në pah mundësinë që, edhe nëse ideologjia mbetet e njëjtë, faktet mbi të cilat ndërtohen premisat e saj mund të ndryshojnë. Një senator mund të jetë në favor të kufijve të hapur deri në momentin që e sheh se faktet kanë ndryshuar dhe tani (për shembull) imigrantët paraqesin rrezik të shtuar për sigurinë kombëtare.

Për më tepër, nuk është gjithmonë e mundur të zgjedhet vetëm ajo që është ideologjikisht ideale. Shembull, nëse një senator është ideologjikisht në favor të shkurtimeve buxhetore por dhe për sigurinë kombëtare, ai duhet ta sakrifikojë njëren kur para tij vendoset një ligj që nuk i bën dyjat.

Edhe në jetë të përditshme individët mund të zgjedhin vetëm në mes të opsioneve që ekzistojnë para tyre duke e gjykuar se cili i përputhet më së miri preferencave. Me fjalë më të thjeshta: ata duhet të zgjedhin të keqën më të vogël brenda mundësive.

Një situatë e tillë është krijuar sot në Kosovë në lidhje me ligjin për demarkacionin me Malin e Zi. Derisa në të kaluaren përkrahja për ligjin ishte e ulët, ekzistuan opsioni i votimit apo i refuzimit.

Por meqë në javët e fundit është krijuar një konsensus për votimin e tij në mes të pothuajse gjitha partive shqiptare, faktet kanë ndryshuar dhe opsioni i refuzimit nuk është më i mundur. Demarkacioni do të kalojë; vetëm se forma nuk është ende e qartë.

Tani para deputetëve të Kuvendit janë vetëm dy mundësi: 1) votimi me vota shqiptare, përfshirë ato të partisë së vetme shqiptare që e kundërshton (Vetëvendosje!), apo 2) votimi me vota të Listës Serbe.

Lista Serbe është parti e krijuar dhe dirigjuar nga Beogradi, qëllimi i së cilës është hendikepimi, sabotimi dhe shantazhimi i shtetit të Kosovës. Opsioni 2 nënkupton që Listës Serbe, dhe rrjedhimisht Beogradit, t’i bëhen favore të mëdha në dëm të vendit. Kurse opsioni 1, pavarsisht meritave apo dëmeve të demarkacionit, nënkupton që së paku dëme tjera mos t’i shtohen vendit.

Në një situatë të tillë, është e qartë se si duhet të veprojë një individ inteligjent dhe racional. Ai/ajo duhet të zgjedhë të keqën më të vogël në përputhje me ndryshimin e fakteve.

 

Pse është fuqia punëtore në Shqipëri kaq e pamotivuar?

shutterstock_54418777-681x454

Bardhyl Salihu

Çdo verë përballesh më këtë problem. Udhëton në Shqipëri me shpresë për një pushim të këndshëm por ndahesh i zhgënjyer. Jo me bukuritë e jashtëzakonshme që i ka falur natyra vendit, por me njeriun që i menaxhon ato. Rruga e Kombit është e copëtuar nga buxheti i plaçkitur, rrugët lokale të shkatërruara, infrastruktura e lënë në harresë.

Pasi arrin atje, që nga momenti i parë hasesh në shërbim apatik. Kamarieri sillet thuajse punon falas; madje edhe një vullnetar do të tregonte më shumë entuziazëm. Pa kulturë dhe pa skrupull, të jep vetëm minimumin e vëmendjes sa për t’u dukur qe është duke të dëgjuar, e pastaj e ngatërron krejtësisht porosinë, vonohet, dhe në fund tenton të mashtrojë për çmimet. Për asgjë nuk i behet vonë. Indiferenca është i vetmi shërbim që ai ta jep me efikasitet.

Nuk ka rendësi në cilën pjesë shkon. Në veri. Në jug. Në bregdet. Në thellësi të qyteteve. Është mendësi e përgjithshme, jo aksident i atij llojit kur përfundon në vendin e gabuar. Amullia është e shpërfaqur kënd-me-kënd vendit. Për ne shqiptarët e Kosovës që jemi mësuar me shërbim të jashtëzakonshëm kjo amulli bëhet edhe më evidente.

Dhe kështu nuk janë vetëm kamarierët: të gjitha profesionet që zhvillojnë çfarëdo aktiviteti ekonomik janë po aq të molisur dhe të pa interesuar.

Për ta shpjeguar këtë apati sigurisht nevojitet angazhimi i një trupi shkencëtaresh të përgatitur në fushat e sociologjisë, historisë, albanologjisë—dhe gjithsesi ekonomisë. Pse janë shqiptaret e Shqipërisë kaq apatik dhe fuqia e saj punëtore kaq e pamotivuar?

Mendoj që ekzistojnë së paku tri arsye. E para ka të bëj me numrin tejet të madh të bizneseve që janë krijuar, jo për t’i shërbyer konsumatorit, por për një qellim specifik kriminal: shpëlarjen e parave te pista. Në Shqipëri, siç dihet, ekziston një shkallë e lartë e krimit. Ky krim ka mbledhur shuma të jashtëzakonshme të parave nga aktivitetet e ndryshme si trafikimi i drogës. Rrjedhimisht, shumë biznese janë themeluar për t’i shpëlarë ato para në mënyrë qe kriminelet t’i përdorin në mënyrë të ligjshme. Këto biznese natyrisht nuk brengosen si t’i shërbejnë konsumatorit sepse synim për to nuk është fitimi nga konsumatorët por përmbushja e funksionit të tyre kriminal.

Arsyeja e dytë ka të bëj më shumë me të kaluarën e Shqipërisë. Më saktësisht, me sistemin ekonomik socialist. Në atë sistem nuk kishte ndërmarrje private që u shërbente konsumatorëve sepse çdo gjë private ishte e ndaluar (përveç biçikletave). Rrjedhimisht, as konkurrenca në mes të shërbimeve dhe ofertave nuk kishte si të ekzistonte. Shqiptari u lindte dhe rritej pranë detit por nuk kishte pare asnjëherë çfarë ishte turizmi. Ai detyrohej të punonte në kooperativë, jo me dëshirën e tij, por me detyrim. Në fund të ditës së gjatë të punës së lodhshme në kushte mizore, atij nuk i takonte produkti i punës së tij—siç pretendonte Marksi që socializmi do t’ia dhuronte. Atij i takonte vetëm ajo që komisarët i ndanin fshatit në mënyrë arbitrare, pavarësisht sa ishte rendimenti i punës së tij. Në këto rrethana të padrejta ku puna nuk shpërblehej sipas prodhimtarisë, çdo kush synonte të punonte sa më pak e t’i ikte punës sa më shumë. Për pasojë, vullneti për punë në përgjithësi ishte tepër i ulet. Ky nuk ishte dembelizëm për reagim racional i njeriut ndaj kushteve të pafavorshme për punë. Ndryshe nga rrethanat kur puna shpërblehet, në këto kushte ai që punonte më pak ishte i mençuri, jo ai qe rraskapitej për komisarët që kalonin kohën në zyrat e shtetit.

Natyrisht, socializmi në Shqipëri është zhdukur qe 25 vite, por ai ka e ka sunduar vendin për plotë 46 dhe pasojat e tij nuk mund të shlyhen aq lehtë. Mungesa e vullnetit për punë është relikt i atij sistemi pervers dhe mizor, vuajtjet e të cilit jehojnë edhe sot në Shqipëri.

Arsyeja e tretë ka të bëj me mendësinë e shqiptareve në përgjithësi. Historia shqiptare e letargjisë është plotësuar nga socializmi, por ajo ka rrënjë më të thella. Për këtë dua të ndajë vetëm një kronikë të shqiptarëve gjatë Luftës se Dytë Botërore, në fjalët e gjeneralit gjerman August Schmidhuber, e cila tingëllon po aq e vërtetë edhe në vitin 2017. Gjenerali kishte krijuar një divizion ushtarak me shqiptarë dhe kjo ishte përvoja e tij e hidhur: “Për shqiptarin, disiplina nënkupton kufizim të lirisë së tij, diçka që ai e kundërshton natyrshëm. Shqiptarët jetojnë lirshëm dhe në mëvetësi ashtu siç i ka krijuar natyra dhe bëjnë çka të duan. Ata kanë kohë. Nuk duan të luftojnë në formacione ushtarake por në çetat e tyre dhe nuk ka disiplinë apo rregull në to. Kur fillon të bie shi, shqiptari e braktisë postin e tij. Kur errësohet, ai e lë pozicionin dhe kthehet në fshat për një gotë raki. Pasi të ketë qenë në detyrë për 12 ditë, ai kthehet në shtëpi për 4-5 ditë, madje pa e pyetur udhëheqësin e çetës, dhe pastaj kthehet ose nuk kthehet. Nuk i pëlqejnë përgatitjet ushtarake apo ushtrimet në qitje. Aftësia e tij për të goditur saktë është një mit. Ajo që ai e adhuron më së shumti është thjeshtë të shtijë armën e tij në mënyrë të shfrenuar, mundësisht ulur prapa një barriere mbrojtëse. Madje edhe trupat shqiptare e ashtuquajtura të rregullta e bëjnë këtë, edhe pse nga ta ka mbetur vetëm një batalion. Uria e shqiptarit për shumë e më shumë municion nuk njeh kufij. Ai nuk e kupton dhe nuk dëshiron t’ia dijë për faktin që municioni prodhohet në uzinat gjermane nga femrat dhe vajzat, përderisa meshkujt e rinj të Shqipërisë sorollaten nëpër kafe apo përkulen me dembeli në këndet e tregjeve. Kuraja dhe heroizmi i shqiptarit është një mit tjetër. Një shqiptar mund të ndiqet anembanë globit pak-a-shumë me një mortajë të lehtë. Përderisa sulmojnë, ai shkon vetëm aq sa të gjejë diçka për të vjedhur apo plaçkitur. Pasi të ketë kapur një dhi, një plor apo rrotë të makinës së qepjes, për të lufta përfundon dhe ai shkon në shtëpi.”

Kjo kronikë e ashpër e gjeneralit për shqiptarët është e lidhur me përvojën e tij të luftës, por ajo flet në radhë të parë për karakterin e tyre dhe mënyrën si i qasen punës, çfarëdo qoftë ajo. Për një gjerman me etikë protestante të punës një apati e tillë molisëse është e pakuptueshme dhe e neveritshme.

Mungesa e disiplinës, organizimit dhe vullnetit për punë vërehen edhe sot në Shqipëri. Pa identifikuar këto probleme në strukturën e ndërmarrjeve fantome në shërbim të krimit, në mungesën e vullnetit për punë të trashëguar nga socializmi si dhe në defektet e karakterit të shqiptarit nuk mund të ketë përpjekje për tu shkëputur nga kjo apati pllakosëse.

Postimi im përmbyllës

1

Vëmë bast?

Erdhi dita që dhe autori juaj i dashur të provojë fatin në emigrim, duke vijuar e forcuar traditën krenare të Kombit Shqiptar dhe gjithnjë duke ndjekur dhe vetë këshillat që i kam dhënë lexuesve për të synuar së pari botën anglo-saksone.

Dhe duke qenë se secili prej nesh e njeh mirë aftësinë e medias bashkëkohore për të “shitur” një version të realitetit që, ndonëse bindës nga largësia, përputhet më shumë me qëllimet e vetë medias sesa me realitetin në teren, mbështetja veçse në këtë burim për të njohur situatën në Hapësirën Shqiptare do e bënte çdo autor qesharak. Shkëputja fizike dhe afatgjatë nga Shqipëria duhet me doemos të sjellë dhe ndërprerjen e shkrimeve për të shmangur situatën e sa e sa bashkëkombësve dashamirës që shkruajnë për problemet shqiptare nga largësia e emigracionit dhe e gjejnë veten thjesht duke i bërë jehonë frymës së medias, pa kontribuar ndonjë gjë origjinale në debatet e ditës. Kështu pra, ky do jetë me doemos postimi im i fundit në blog.

Për të mos lënë me kaq këtë postim përshëndetës, më poshtë do përmbledh shkurtimisht pak pika ndër të shumtat që kanë mbetur pa u trajtuar ndër vite në këtë blog, duke qenë se puna për këto postime tashmë kishte nisur me kohë. Sigurisht, “shkurtimisht” është një term relativ dhe ky mund fare mirë të përfundojë si postimi më i gjatë në blog.

Ashtu si për çdo postim tjetër, idetë e mëposhtme janë të miat dhe nuk ndahen domosdoshmërish nga Bardhyli.

Le ta nismi me…

Continue reading “Postimi im përmbyllës”

Llogaridhënia në një sistem demokratik

Ndonëse thuhet shpesh që një qeveri e zgjedhur me metoda demokratike duhet tu japë llogari qytetarëve të cilët e kanë zgjedhur, ky parim duhet detajuar më tej.

Zinxhiri i drejtë i llogaridhënies nën një sistem demokratik është i tillë: shumica qeverisëse i jep llogari qytetarëve që e kanë votuar, ndërsa këta të fundit japin llogari tek qytetarët që votuan për forca të tjera politike (pas logjikës demokratike, ata që nuk votojnë nuk kanë të drejtë të ankohen apo kërkojnë llogari fare).

Është në fakt qesharake që një votues i djathtë ti kërkojë llogari një qeverie të majtë (ose anasjelltas) sepse ndërmori reforma që bien ndesh me parimet e tij të djathta, reforma pasojat e së cilave ai ndofta i kish parashikuar me kohë. Ky qytetar mund veçse ti kërkojë llogari të njohurit të tij që votoi pro shumicës. Le të shqetësohet ky i fundit nëse qeveria e zgjedhur personalisht prej tij po përmbush premtimet e dhëna.